Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Prussian Topographic Maps of Wielkopolska Until 1803

Prussian Topographic Maps of Wielkopolska Until 1803 DOI: 10.2478/v10116-009-0003-3 BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSK¥ ZACHODNI¥ Seria A ­ Geografia Fizyczna, Tom 59: 29­42 2008 ZARYS TREOECI Celem artyku³u jest prezentacja szeoeciu zestawów pruskich map topograficznych dotycz¹cych obszaru Wielkopolski do 1803 r. Na podstawie ogólnej charakterystyki zakresu treoeci, sposobów symbolizacji i kryteriów generalizacji stosowanych przez dawnych kartografów przedstawiono unikaln¹ wartooeæ tego zbioru map. WPROWADZENIE W pierwszej po³owie XVIII w. Francja sta³a siê centrum tworzenia profesjonalnych wojskowych map topograficznych opartych na szczegó³owych zdjêciach stolikowych. By³ to historyczny prze³om w sposobach opracowania dok³adnych map, które bezpooerednio wi¹za³y siê z celami militarnymi. Kartografia francuska stworzy³a wzorce wykorzystywane nastêpnie przez inne mocarstwa ówczesnej Europy, szczególnie przez Austriê, Prusy i Rosjê. Do drugiej po³owy XVIII w. jedyn¹ kartograficzn¹ prezentacj¹ Wielkopolski by³a mapa Jerzego Freudenhammera Palatinatus Posnannensis in Maiori Polonia prymarii, nova delineatio. W technice miedziorytu w skali oko³o 1 : 460 000 zosta³a wydrukowana po raz pierwszy w 1645 r. w niderlandzkiej oficynie Blaeua (KWIATKOWSKA-GADOMSKA, PIETKIEWICZ 1980). Rêkopioemienne przeróbki mapy Freudenhammera (nawet do wiêkszych skal) by³y wykorzystywane przez wojska pruskie jeszcze w po³owie XVIII w. (BUCZEK 1935). W drugiej po³owie XVIII w. Fryderyk II (król Prus w latach 1740­1786), przygotowuj¹c siê do ekspansji na wschód, sta³ siê zleceniodawc¹ map topograficznych, tzw. zdjêæ fryderycjañskich. Sporz¹dzaniem pomiarów w terenie i wykreoelaniem map do koñca XVIII w. zajmowa³ siê korpus in¿ynieryjny i sztab generalny kwatermistrzostwa, a w latach 1790­1866 in¿ynierowie-geografowie na wzór funkcji pe³nionych przez topografów francuskich (ALBRECHT 2001). Do 1793 r. dla Wielkopolski dokonano czterech pruskich zdjêæ terenowych metod¹ stolikow¹, a do 1803 r. opracowano szeoeæ wieloarkuszowych zestawów rêkopisów lub miedziorytów. Nastêpne szczegó³owe mapy dla tego obszaru sporz¹dzono w latach 1829­1832 ­ opieraj¹c siê ju¿ na triangulacji ­ Ur-Messtischblätter (SCHARFE 1989). Najwa¿niejszym studium dotycz¹cym pierwszych map topograficznych dla Wielkopolski jest obszerna publikacja KAROLA BUCZKA z 1935 r.: Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów króla Stanis³awa Augusta na tle wspó³czesnej kartografii polskiej. To opracowanie jest przyk³adem spojrzenia historyka kartografii na problem dzia³alnooeci pruskich topografów w XVIII w. Dla wspó³- czesnego czytelnika tekst Buczka, pisany wed³ug przedwojennych zasad gramatycznych i stylistycznych, jest nadal bardzo interesuj¹cy, poniewa¿ zawiera wiele emocjonalnych i polemicznych wypowiedzi. Gruntownie przeprowadzona kwerenda w Bibliotece Pañstwowej w Berlinie w 1932 r. dotyczy³a zbioru map rêkopioemiennych oraz literatury o pracach dawnych topografów. HANKE (1935) oraz SCHARFE (1972) opisali dzia³alnooeæ pruskich kartografów w XVIII w., skupiaj¹c siê na chronologii tworzenia map i sposobie wykonywania pomiarów w terenie przede wszystkim na obszarze Brandenburgii. Wielkopolska nie posiada we wspó³czesnej literaturze kartograficznej ca³ooeciowej prezentacji pruskiej topografii, a pokaYny zbiór wieloarkuszowych map jest istotnym materia³em Yród³owym dla badañ w ró¿nych dziedzinach nauki (np. geografii, historii). Przyk³adem mo¿e byæ wykorzystanie przez JANKOWSK¥ (1984) pruskich map z koñca XVIII w. do badañ nad zmianami krajobrazu w okolicach Poznania. Pierwsze zdjêcie Wielkopolski w skali oko³o 1 : 120 000 na 25 arkuszach zosta³o opracowane przez konduktora Kaysera na rozkaz genera³a Reitzensteina oko³o roku 1770 i wed³ug BUCZKA (1935) okolicznooeci jego przeprowadzenia ,,s¹ okryte mg³¹ tajemnicy". Mapa posiada bardzo nisk¹ kartograficzn¹ wartooeæ, poniewa¿ charakteryzuje siê powa¿nym zniekszta³ceniem treoeci topograficznej oraz nieudolnym graficznym wykonaniem. Nale¿y przyj¹æ sugestiê Buczka, ¿e ta mapa nie jest dzie³em ,,kartografii fryderycjañskiej", poniewa¿ nie dorównuje poziomem wykonania pomiarów terenowych i form¹ wykonania rêkopisu ówczesnej technice stosowanej przez oficerów Fryderyka Wielkiego. Podstawowym celem tego artyku³u jest prezentacja szeoeciu zestawów pru- skich map topograficznych dotycz¹cych ,,kartografii fryderycjañskiej" dla obszaru Wielkopolski do roku 1803. S¹ to mapy powsta³e na bezpooeredni rozkaz Fryderyka Wielkiego: ,,Tajna mapa Polski" z 1773 r., ,,Tajna mapa Polski" z 1778 r., ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" z lat 1767­1787 i mapy wykonane w tej manierze graficznej: ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1793 r. oraz ich bezpooerednie przeróbki: ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1794 r., ,,Mapa specjalna Prus Po³udniowych" z 1802­1803 r. Zamiarem autorów tych rozwa¿añ jest wskazanie wysokiej wartooeci tego zbioru map jako metod prezentacji elementów treoeci kartograficznej. Istnienie wersji rêkopioemiennych i drukowanych zostanie wykorzystane do analizy sposobu generalizacji i redakcji graficznej przy przejoeciu z rêkopisu o wiêkszej skali do rêkopisu i miedziorytu w mniejszej skali oraz zast¹pieniu wersji rêkopioemiennej przez drukowan¹ przy zachowaniu tej samej skali, ale po odwróceniu orientacji mapy z pó³nocnej na po³udniow¹. Najpierw zostan¹ przedstawione zasiêgi poszczególnych zestawów map w obecnych granicach województwa wielkopolskiego, nastêpnie zostan¹ ogólnie scharakteryzowane poszczególne obrazy kartograficzne. Kolejny etap to analiza sposobu generalizacji oraz redakcji map przy zmianie skali i zamianie techniki rêkopisu na miedzioryt. Poziom kartometrycznooeci mapy, zwi¹zany z ówczeoenie stosowan¹ metod¹ stolikow¹ pomiarów terenowych, zostanie zaprezentowany na przyk³adzie lokalizacji wsi dooko³a Poznania, które obecnie s¹ czêoeciami miast. Kompletne zbiory map pruskich dotycz¹cych Wielkopolski mieszcz¹ siê w Dziale Kartograficznym Biblioteki Pañstwowej w Berlinie. W 1925 r. generalmajor Troschel sporz¹dzi³ Historische Notizen... (Historyczne notatki do zdjêæ na obszarze polskim póYniej pruskim, Prowincja Poznañ, Ryc. 1. Zasiêgi pruskich map topograficznych do roku 1803 Fig. 1. Extents of Prussian topographic maps up to 1803 w drugiej po³owie XVIII wieku). Ten odrêczny opis zawiera ogólny historyczny rys z przyporz¹dkowaniem map do okreoelonych bibliotecznych sygnatur dla poszczególnych arkuszy i sta³ siê podstaw¹ badañ Buczka, przeprowadzonych w 1932 r. w Berlinie. ZASIÊG SZEOECIU KARTOGRAFICZNYCH OBRAZÓW Na podstawie zaznaczonych zasiêgów na ryc. 1 mo¿na zauwa¿yæ, ¿e ¿aden z zestawów omawianych map nie ma pe³nego pokrycia dla województwa wielkopolskiego, co przede wszystkim wi¹¿e siê z innymi granicami Wielkopolski i Polski w XVIII w. ,,Tajna mapa Polski" z 1773 r. jako rêkopis w piêciu czêoeciowo pokrywaj¹cych siê grupach sekcji posiada lukê na obszarze miêdzy Poznaniem i Gnieznem. Z kolei ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" obejmuje jedynie pó³nocn¹ czêoeæ obecnego województwa wielkopolskiego, która ówczeoenie nale¿a³a do Prus Zachodnich. Dla Królestwa Polskiego opracowano 12 arkuszy dla obszarów s¹siaduj¹cych z Prusami Zachodnimi i Dolnym OEl¹skiem. Trzy edycje kartograficznego obrazu Prus Po³udniowych pokrywaj¹ siê z obszarem przy³¹czonym po aneksji zachodniej czêoeci Polski do Królestwa Pruskiego w 1793 r. Wszystkie mapy by³y kartowane do granic administracyjnych, czyli skrajne arkusze nie s¹ wype³nione w ca³ooeci treoeci¹ kartograficzn¹. CHARAKTERYSTYKA POSZCZEGÓLNYCH MAP Oprócz ,,Atlasu Prus Po³udniowych" omawiane mapy nie posiadaj¹ objaoenieñ znaków. Jednak niezbyt bogaty zakres ich treoeci oraz sugestywnooeæ symbolizacji powoduj¹, ¿e nie ma problemu z czytaniem tych obrazów kartograficznych bez legendy. 1. ,,Tajna mapa Polski" lub ,,Specjalna mapa Wielkopolski" (Geheime Karte von Polen, Special Karte von Gross-Polen) 1773 Mapa funkcjonuje w literaturze tak¿e pod nazw¹ ,,Mapa von Pfaua". Jej twórc¹ by³ szef generalny kwatermistrzostwa Theodor Pfau (1725­1794). W ci¹gu dwóch lat (1772­1773) pod jego kierunkiem skartowano obszar ówczesnej zachodniej Polski w postaci 41 sekcji w skali 1 : 87 500 i w grudniu 1773 wyrysowano mapê w piêciu grupach (ALBRECHT 2001). G³ówne elementy treoeci kartograficznej to: drogi, wody, osadnictwo, lasy, ³¹ki, obiekty punktowe (np. kooecio³y, wiatraki, m³yny wodne, mosty). Na ryc. 2 mo¿na oceniæ szczegó³owooeæ i sposób prezentacji okolic Poznania. Wykonanie czystorysu polega³o na wrysowaniu konturów dla wszystkich elementów oprócz ³¹k, a nastêpnie na³o¿eniu odpowiednich barw. Z jednej strony taka metoda pozwoli³a na utrzymanie kontrastu, ale z drugiej strony ¿adna linia nie posiada czystego koloru. Drogi zosta³y oznaczone jako ciemnoszare linie podkolorowane br¹zem. W obszarach zabudowanych drogi s¹ szersze bez podkolorowania, ale z wyraYnie zaznaczonymi krawêdziami. Ma³e cieki przedstawiono szar¹ lini¹ podkolorowan¹ na niebiesko z przerysowanym meandruj¹cym przebiegiem, co by³o zgodne z ówczesn¹ manier¹ prezentacji. Du¿e rzeki i jeziora cechuje wiêksze nasycenie koloru ciemnoniebieskiego od strony brzegów w stosunku do jasnego niebieskiego przyjêtego dla lustra wody. W miejscowooeciach zosta³ odtworzony uk³ad ulic i gospodarstw w postaci czêsto symetrycznie rozmieszczonych wzglêdem drogi regularnych ci¹gów o zaokr¹glonych konturach. Lasy przedstawiono jako ciemne (prawie czarne) powierzchnie, co by³o zgodne ze strategicznym znaczeniem lasu jako istotnej bariery w dzia³aniach wojennych. Pfau na ciemnych plamach umieoeci³ s³abo widoczne symbole drzew. £¹ki jako jasnozielone powierzchnie nie posiadaj¹ czarnego konturu, ale najczêoeciej ogranicza je uk³ad kresek symbolizuj¹cy obni¿enie terenu przy ciekach. Do przedstawienia rzeYby terenu zastosowano metodê kreskowania bez cech wymiernych, ale z mo¿liwooeci¹ odczytania poszczególnych form terenu. Celem prezentacji rzeYby by³a równie¿ optymalna lokalizacja stanowisk artyleryjskich na odpowiednich wzniesieniach (na ryc. 2 na pó³noc od Winiar ­ obecnie teren cytadeli poznañskiej). Pfau zlokalizowa³ wiele obiektów punktowych: kooecio³y, kaplice, m³yny wodne, wiatraki i mosty, dla których zastosowa³ ju¿ standardowe sygnatury wed³ug oznaczeñ topografii francuskiej. 2. ,,Tajna mapa Polski" lub ,,Specjalna mapa Wielkopolski" (Geheime Karte von Polen, Special Karte von Gross-Polen), 1778 W marcu 1778 r. ukoñczono ryt 35 sekcji (ze wszystkich 48) ,,Tajnej mapy Polski" (TROSCHEL 1925). Wojskowy charakter mapy zaznacza siê przede wszystkim w po³udniowej jej orientacji. By³a ona dogodna dla wojsk pruskich wkraczaj¹cych do Polski z pó³nocy i poruszaj¹cych siê w kierunku po³udniowym, Ryc. 2. ,,Tajna mapa Polski" z 1773 r., skala 1 : 87 500 Fig. 2. ,,A Secret Map of Poland" 1773, 1 : 87 500 Ryc. 3. ,,Tajna mapa Polski" z 1778 r., skala 1 : 87 500 (orientacja po³udniowa mapy) Fig. 3. ,,A Secret Map of Poland" 1778, 1 : 87 500 (southerly map orientation) poniewa¿ dowódcy nie musieli odwracaæ mapy, aby odczytywaæ nazwy miejscowooeci (TROSCHEL 1925). Na ryc. 3 znajduje siê odwrócony fragment mapy z 1778, tak aby mo¿na by³o porównaæ go z rêkopisem z 1773 r. na ryc. 2 i przeanalizowaæ sposób zamiany Yród³owego kolorowanego rêkopisu na czarno-bia³y miedzioryt w tej samej skali, ale o odwróconej orientacji mapy. Zauwa¿a siê przede wszystkim zachowanie wiernooeci rysunku konturów elementów treoeci kartograficznej na miedziorycie. Istotne zmiany dotycz¹ symbolizacji powierzchni, poniewa¿ na czarno-bia³ej mapie wprowadzono desenie dla obszarów zabudowanych (kreskowy), dla lasów i ³¹k (obrazkowy). Dla jezior i rzek niebieskie podcieniowanie przy brzegach zast¹piono równoleg³ymi liniami. 3. ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" lub ,,Mapa Schmettau'a" (Kabinettkarte, Schmettausche Karte), 1767­ ­1787 Nazywana tak¿e ,,Map¹ Schmettau'a-Schulenburga", od nazwiska drugiego autora, objê³a 270 arkuszy dla obszaru Królestwa Pruskiego. Ten rêkopioemienny obraz kartograficzny opracowano pod kierunkiem Friedricha Schmettau'a (1743­1806) na rozkaz Fryderyka II. Mapa jako tajna pozosta³a w rêkopisie, a liczba sekcji i ich du¿y format wymaga³yby du¿ych pomieszczeñ do roz³o¿enia arkuszy, st¹d dzie³o to nazywano map¹ gabinetow¹. Opracowanie legendy dla mapy gabinetowej sta³o siê przedmiotem projektu badawczego, którego celem by³o odtworzenie stanu zalesienia Brandenburgii w drugiej po³owie XVIII w. (WOLF, GROSS 2004). Autorzy projektu Ryc. 4. ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" z lat 1767­1787 Fig. 4. ,,Schmettaus Map" 1767­1787 z mapy Schmettau'a wyodrêbnili 14 typów oznaczeñ powierzchni, w tym szeoeæ rodzajów lasów oraz piêæ klas dróg. Na podstawie fragmentu arkusza 83 (ryc. 4), zawieraj¹cego Poznañ, przede wszystkim mo¿na podziwiaæ wysoki poziom plastycznooeci rêkopisu i dlatego nie dziwi fakt, i¿ uwa¿any jest on za arcydzie³o topografii XVIII w. i jeden z najcenniejszych okazów Biblioteki Pañstwowej w Berlinie. Porównuj¹c z widocznymi konturami obiektów na rêkopisie Pfaua (ryc. 1) ­ tu jest on prawie niewidoczny i dlatego barwy elementów liniowych s¹ czyste. Du¿e wra¿enie na wspó³czesnym u¿ytkowniku wywiera ,,oewie¿ooeæ" b³êkitu dla wód oraz czerwieni dla zabudowy. Do g³ównych elementów treoeci kartograficznej mapy gabinetowej nale¿y zaliczyæ gêst¹ sieæ dróg narysowan¹ szarymi liniami. W obszarach zabudowanych szara linia zostaje zamieniona na szersz¹ liniê z obwódk¹. Ma³e cieki oznaczono ciemn¹ tonacj¹ niebieskiego, a plastycznooeæ prezentacji jezior i wiêkszych rzek podkreoelono podkolorowaniem ciemniejszym odcieniem niebieskiego od strony brzegów. Charakterystyczna jest bardzo szczegó³owa prezentacja zabudowy jak na skalê 1 : 50 000, z niespotykan¹ woeród rêkopisów precyzj¹ rysunku czerwonych domostw. Lasy s¹ szarymi powierzchniami (z czarnym konturem), sprawiaj¹cymi wra¿enie przeYroczystooeci, co umo¿liwia oeledzenie przebiegu dróg oraz ukszta³towania terenu. £¹ki zosta³y przedstawione jako jasne, zielone powierzchnie, tak¿e z czarn¹ obwódk¹. RzeYba terenu to ortogonalne kreskowanie, gdzie kreski wyznaczaj¹ w przybli¿eniu kierunki nachylenia w obrêbie okreoelonych form terenu, d³ugooeæ kresek mo¿na ³¹czyæ z d³ugooeci¹ stoku wzniesienia lub zbocza doliny. 4. ,,Mapa Prus Po³udniowych" (Karte von Südpreußen), 1793 Opracowaniem rêkopioemiennej ,,Mapy Prus Po³udniowych" kierowa³ David Gilly. W literaturze funkcjonuje tak¿e nazwa Mapa Gilly'ego i to jemu przypisuje siê utrzymanie symbolizacji zwi¹zanej z tradycj¹ topografii francuskiej. Obszar Polski w³¹czony do Królestwa Pruskiego po drugim rozbiorze w 1793 r. sta³ siê Prusami Po³udniowymi i zosta³ skartowany w skali 1 : 50 000 na 89 arkuszach. Na ryc. 5 zamieszczono okolice Poznania, aby mo¿na by³o porównaæ prezentacjê treoeci kartograficznej z rêkopisem wczeoeniej wykonanej mapy gabinetowej w tej samej skali (ryc. 4). Gilly nie wykorzysta³ kartowania Schmettau'a i dlatego na mapie z 1793 r. mo¿na zaobserwowaæ inny przebieg Warty oraz odmienny sposób meandrowania cieków. Tak¿e inaczej zosta³a przedstawiona zabudowa miejscowooeci oraz wyeksponowano na obu rêkopisach inne cechy rzeYby terenu, co oewiadczy o du¿ym subiektywizmie stosowania metody kreskowej. Dobór barw i symbolizacja na obu rêkopisach s¹ zbli¿one, chocia¿ ,,oewie¿ooeæ" kolorów na ,,Mapie Królestwa Pruskiego" (widoczna na oryginale) spowodowa³a uzyskanie lepszego kontrastu, a przez to ³atwiejszego czytania mapy. 5. ,,Mapa Prus Po³udniowych" (Karte von Südpreußen), 1794 Na podstawie rêkopisu Gilly'ego w skali 1 : 50 000 z 1793 r. zosta³a opracowana rêkopioemienna mapa w skali 1 : 150 000. W celu porównania procesu generalizacji kartograficznej na ryc. 6 zamieszczono pomniejszony fragment orygina³u do skali 1 : 150 000, natomiast na ryc. 7 znajduje siê prezentacja tego obszaru na rêkopisie z roku 1794. Ryc. 5. ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1793 r. Fig. 5. ,,A Map of Southern Prussia", 1793 Skutkiem generalizacji graficznej, dotycz¹cej geometrii obiektów (KRAAK, ORMELING 1996: 118-120), w przypadku rzek by³o wyrównanie przebiegu Warty, czyli ograniczenie zbytniego meandro- wania. Nadmiernie krêta linia cieków by³a powszechnie stosowanym sposobem prezentacji rzek od XVII w. i taka symbolizacja nie mia³a nic wspólnego z czêstotliwooeci¹ meandrów istniej¹cych Ryc. 6. ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1793 r. (zmniejszona do skali 1 : 150 000) Fig. 6. ,,A Map of Southern Prussia", 1793 (reduced to a scale of 1 : 150 000) Ryc. 7. ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1794 r. Fig. 7. ,,A Map of Southern Prussia", 1794 w rzeczywistooeci (MEDYÑSKA-GULIJ 2002: 40) Najpowa¿niejszy etap generalizacji geometrii to zamiana powierzchniowego przedstawienia miejscowooeci na punktowy w postaci kó³ek. Zaskakuj¹ce jest przede wszystkim przedstawienia Poznania jako kó³ka tej samej wielkooeci, jak innych miejscowooeci. Przyk³ad generalizacji pojêciowej (dotycz¹ca symbolizacji) to klasyfikacja dróg przez wprowadzenie szerszych czerwonych linii dla g³ównych traktów, przy czym liczba dróg i ich zasadniczy przebieg nie zosta³y zmienione w stosunku do orygina³u w skali 1 : 50 000. O niewojskowym przeznaczeniu opracowania rêkopisu w mniejszej skali oewiadczy rezygnacja z prezentacji rzeYby terenu. 6. ,,Mapa specjalna Prus Po³udniowych" (Special-Karte von Südpreußen), 1802­1803 David Gilly sprzeda³ prawa do publikacji ,,Mapy Prus Po³udniowych" i Simon Schropp wydrukowa³ w Berlinie 13 sekcji w skali 1 : 150 000 w latach 1802­1803 (TROSCHEL 1925). Pociêcie, oklejenie na p³ótnie, posk³adanie arkuszy i opisanie na zewnêtrznej stronie nazwami najwiêkszych miejscowooeci oraz w³o¿enie do tekturowych pude³ek uzasadnia nazywanie tej edycji tak¿e ,,Atlasem Prus Po³udniowych" (Atlas von Südpreußen). Czytelny czarno-bia³y miedzioryt (ryc. 8) usprawnia³ zarz¹dzanie nowymi prowincjami Królestwa Pruskiego. Poza podstawow¹ treoeci¹ topograficzn¹ posiada³ granice administracyjne oraz szczegó³owe oznaczenia pocztowe: rodzaje urzêdów i posterunków pocztowych, odleg³ooeci w milach miêdzy nimi oraz klasyfikacjê dróg wed³ug znaczenia szlaków pocztowych (np. droga z Poznania na zachód przez Je¿yce by³a obs³ugiwana przez dyli¿anse pocztowe, a droga z Poznania na pó³noc przez Winiary tylko przez pocztê posy³kow¹). Porównuj¹c ten sam fragment okolic Poznania z lat 1793, 1794 i 1802­1803 (ryc. 6­8), mo¿na stwierdziæ, ¿e Yród³em dla opracowania miedziorytu w skali Ryc. 8. ,,Mapa specjalna Prus Po³udniowych" z 1802­1803 r. Fig. 8. ,,A Special Map of Southern Prussia", 1802­03 1 : 150 000 nie by³ rêkopis w tej samej skali, ale czystorys w skali 1 : 50 000. Przemawia za tym przede wszystkim symbolizacja miejscowooeci. Przy trzykrotnym zmniejszeniu skali powierzchniowy rysunek zabudowy na mapie z 1793 r. zredukowano do kó³ek na mapie z roku 1794. Na miedziorycie natomiast powierzchniowy zasiêg zabudowy wsi generalizowano najczêoeciej do dwóch równoleg³ych prostok¹tów umieszczonych po obu stronach drogi. Zgodnie z przeznaczeniem mapy ³atwiej jest dokonaæ lokalizacji urzêdów i posterunków pocztowych w miejscowooeciach przy takim sposobie redukcji treoeci i takie kryterium generalizacji jest tu w³aoeciwsze. Podobnie jak przy rytowaniu rêkopisu Pfaua (ryc. 2­3) ciemnoszare powierzchnie lasów zast¹piono obrazowym deseniem (drzewkami widzianymi z perspektywy). Z kolei charakter mapy rozszerzy³ kategoryzacjê dróg i jest to pierwszy dla Wielkopolski przyk³ad tworzenia mapy tematycznej (pocztowej) na podstawie mapy topograficznej. STOPIEÑ KARTOMETRYCZNOSCI Wed³ug BUCZKA (1935: 141) wszystkie mapy w ramach ,,zdjêæ fryderycjañskich" opiera³y siê na zdjêciach rekonesansowych, przeprowadzonych za pomoc¹ ,,okomiaru", wywiadu i busoli. Powstanie trzech niezale¿nych zdjêæ terenowych w drugiej po³owie XVIII w. umo¿liwia dzioe dokonanie analizy stopnia kartometrycznooeci rêkopisów opartych na pomiarach metod¹ stolikow¹. W tym celu po wyznaczeniu obszaru, konieczna by³a transformacja obrazów o ró¿nej wielkooeci (1 : 50 000, 1 : 87 500) do wspólnego mianownika skali. Jako najbardziej optymaln¹ wybrano skalê 1 : 100 000, do której pomniejszono badane arkusze. Nastêpnie na ka¿dy z trzech fragmentów naniesiono wybrane elementy uk³adu przestrzennego wspó³czesnego Poznania (ryc. 9). Najwa¿niejszymi punktami dopasowania by³y: przebieg Warty (oznaczony podwójn¹ czerwon¹ lini¹) oraz Stary Rynek (czerwone kó³ko). Ponadto, zaznaczono rozmiesz- lokalizacja rynku w Poznaniu wed³ug wspó³czesnej mapy lokalizacja g³ównej zbudowy XVIII-wiecznych wsi wed³ug wspó³czesnej mapy przebieg Warty wed³ug wspó³czesnej mapy Ryc. 9. Porównanie po³o¿enia miejscowooeci oraz przebiegu Warty ze wspó³czesnej mapy do rozk³adu miejscowooeci i biegu Warty na: A ­ ,,Tajnej mapie Polski" z 1773 r., B ­ ,,Mapie gabinetowej Królestwa Pruskiego" z lat 1767­1787 , C ­ ,,Mapie Prus Po³udniowych" z 1793 r. Fig. 9. A comparison of the situation of localities and the course of the Warta river on a contemporary map with those on: A ­ ,,Secret Map of Poland" 1773, B ­ ,,Schmettaus Map" 1767­1787, C ­ ,,A Map of Southern Prussia" 1793 czenie niektórych dzielnic miasta, które w XVIII wieku funkcjonowa³y jako wsie: So³acz, Naramowice, Je¿yce, Winiary, Zawady, Chartowo i Dêbiec (czerwone okrêgi). Zniekszta³cenia k¹tów i odleg³ooeci na ka¿dej mapie s¹ stosunkowo du¿e i nie posiadaj¹ ¿adnej zauwa¿alnej regularnooeci b³êdu nawet na tak ma³ym obszarze. Najmniejsze b³êdy ma ,,Mapa Prus Po³udniowych", na której uk³ad miejscowooeci i bieg rzeki s¹ bardzo zbli¿one do obecnego rozmieszczenia tych elementów. Natomiast najwiêksze zniekszta³cenia widoczne s¹ na ,,Mapie gabinetowej Królestwa Pruskiego". Wi¹zaæ to nale¿y z faktem, ¿e arkusz Poznañ by³ skrajnym arkuszem i znajdowa³ siê poza granicami kartowanego pañstwa. Z kolei du¿e przesuniêcia odleg³ooeci oraz ró¿nice k¹tów na ,,Tajnej mapie Polski" s¹ skutkiem nie tylko niedok³adnych instrumentów, ale tak¿e skali oraz koniecznooeci¹ szybkiego wykonania rozkazu Fryderyka II, tym bardziej ¿e by³y to pomiary tajne. Mapê cechuj¹ du¿e przesuniêcia w porównaniu do pozosta³ych dwóch arkuszy. Zaburzone relacje przestrzenne szczególnie widoczne s¹ na przyk³adzie Warty, której przebieg jest czêoeciowo niezgodny z obrazem rzeki przedstawionym przez pozosta³ych autorów, a tak¿e stanem obecnym. Na podstawie ryc. 9 mo¿na potwierdziæ du¿¹ niedok³adnooeæ metody stolikowej i du¿¹ subiektywnooeæ w prezentacji rzeYby terenu z zastosowaniem kreskowania. Korzystanie z tych map jako Yród³a danych przestrzennych wymaga od badacza okreoelonej wiedzy i koniecznooeæ wybrania odpowiedniej metody badañ. Przy trudnooeciach zwi¹zanych z wymiernym okreoeleniem stopnia kartometrycznooeci i wiarygodnooeci wzajemnych relacji przestrzennych dotycz¹cych elementów topograficznych za podstawow¹ kartograficzn¹ metodê badañ mo¿na przyj¹æ analizê wizualn¹ map. Wed³ug SALISZCZEWA (2003: 267-268) analiza wizualna map pozwala przede wszystkim na: dostrze¿enie specyfiki form i osobliwooeci przestrzennego rysunku zjawisk i obiektów, ustalenie prawid³owooeci ich rozmieszczenia, ujawnienie powi¹zañ przestrzennych i ocenê sytuacji dynamicznych. UNIKALNY CHARAKTER ZBIORU MAP Zaprezentowany zbiór pruskich map topograficznych obszaru Wielkopolski do 1803 r. posiada unikalny charakter. Przede wszystkim stanowi bogate Yród³o informacji o warsztacie pracy XVIII-wiecznych topografów, a tak¿e ich dzia³añ jako kartografów zwi¹zanych z projektowaniem graficznym elementów treoeci mapy o wojskowym przeznaczeniu. Dla badaczy w XXI w. jest to mo¿liwooeæ oeledzenia metod ówczesnej symbolizacji i precyzji wykonania czystorysu. W aspekcie teorii generalizacji kartograficznej ciekawy jest sposób zamiany kolorowego rêkopisu na czarno-bia³y miedzioryt o zmienionej orientacji mapy oraz dwa odmienne sposoby generalizacji przy trzykrotnym zmniejszeniu skali. W zbiorze znajduje siê tak¿e pierwsza arkuszowa mapa ,,pocztowa", któr¹ mo¿na rozpatrywaæ jako tworzenie mapy tematycznej bezpooerednio z topograficznej. Omawiane dzie³a s¹ dok³adn¹ (skale od 1 : 50 000 do 1 : 150 000) i spójn¹ reprezentacj¹ przestrzeni geograficznej prawie ca³ego obecnego województwa wielkopolskiego w drugiej po³owie XVIII w. W tym przypadku Wielkopolska jest uprzywilejowana w porównaniu do innych czêoeci obecnej Polski (poza OEl¹skiem), chocia¿ przyczyny powstania pruskich map topograficznych by³y zwi¹zane przede wszystkim z planami Fryderyka II, dotycz¹cymi ekspansji terytorialnej na wschód. Dla wielu badaczy, reprezentuj¹cych ró¿ne dziedziny nauki, s¹ to unikalne Yród³a informacji, jednak wymagaj¹ce specyficznej wiedzy i umiejêtnooeci zastosowania kartograficznej metody badañ ­ analizy wizualnej map. Konieczny jest dystans do stopnia kartometrycznooeci tych obrazów zwi¹zany z zastosowaniem metody stolikowej, busoli i wywiadu przy pomiarach szczegó³ów sytuacyjnych. Na podstawie trzech omawianych rêkopisów stwierdza siê wysoki subiektywizm interpretacji form rzeYby terenu z zastosowaniem metody kreskowania. ,,Kartografia fryderycjañska" pozostawiona w rêkopisach przez Fryderyka Wielkiego i utajniona a¿ do 1919 r. staje siê obecnie dla badaczy dostêpnym i oryginalnym Yród³em informacji o dawnej Wielkopolsce. Doskonale zachowane wszystkie arkusze rêkopisów wywo³uj¹ wra¿enie ci¹g³ej obecnooeci ówczesnych kartografów i przy obcowaniu z tymi dzie³ami mo¿na zrozumieæ, dlaczego dzisiejszym cyfrowym zobrazowaniom brakuje ,,duszy" tamtych map. *** LITERATURA ALBRECHT O., 2001: Beiträge zum militärischen Vermessungs- und Kartenwesen in Brandenburg-Preußen. Euskirchen. BUCZEK K., 1935: Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów Stanis³awa Augusta na tle wspó³czesnej kartografii polskiej. Pr. Kom. Atl. Hist. Pol., z. III, 115-305, Kraków. HANKE M., 1935: Geschichte der amtlichen Kartographie Brandenburg-Preußens bis zum Ausgang der Friderizianischen Zeit. Stuttgart. JANKOWSKA M., 1984: Ocena i wykorzystanie dawnych map topograficznych dla badañ zmian krajobrazu na przyk³adzie okolic Poznania. Rozpr. dokt. Polit. Warszawska. KRAAK M.-J., ORMELING F., 1998: Kartografia wizualizacja danych przestrzennych. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. KWIATKOWSKA-GADOMSKA G., PIETKIEWICZ S., 1980: Mapa Palatinatus Posnannensis Jerzego Freudenhammera. Studia, materia³y z dziejów nauki polskiej, s. C, t. 24, 79­107. MEDYÑSKA-GULIJ B., 2002: Mapy ksiêstw oel¹skich oewidnickiego, jaworskiego i legnickiego z drugiej po³owy XVII wieku Fryderyka Khünoviusa. Wyd. Gajt, Wroc³aw. SCHARFE W., 1972: Abriss der Kartographie Brandenburgs 1771­1821. Walter de Gruyter, Berlin, New York. SCHARFE W., 1986: Preußische Monarchie, preußische Kartographie. [W:] Lexikon zur Geschichte der Kartographie, red. I. Kretschmer, J. Dörflinger, F. Wawrik. Franz Deuticke, Wien, 636­639. TROSCHEL 1925: Historische Notizen zu den Aufnahmen im polnischen später preußischen Gebiet (Provinz Posen) in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts. Biblioteka Pañstwowa w Berlinie, sygn.: Kart Q 16 939/6. WOLF M., GROSS J., 2004: Die Schmettau-Schuleburgische Karte ­ eine Legende für das Land Brandenburg (Ostdeutschland) mit kritischen Anmerkungen. Allg. Forst- u. J.-Ztg., 189­198. Instytut Geografii Fizycznej i Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego Zak³ad Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego i Fotointerpretacji Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Chcielibyoemy przekazaæ wyrazy wdziêcznooeci Pracownikom Dzia³u Kartograficznego Biblioteki Pañstwowej w Berlinie za okazan¹ pomoc w trakcie badañ nad zbiorem map opisanych w artykule. Recenzent: prof. zw. dr hab. Leon Kozacki PRUSSIAN TOPOGRAPHIC MAPS OF WIELKOPOLSKA UNTIL 1803 Summary The basic aim of this publication is to present the Prussian cartographic works covering Wielkopolska, prepared until 1803, that can be found in the Map Department of the Staatsbibliothek zu Berlin. During the reign of Frederick II, three works were created connected with the names of Th. von Pfau and F. von Schmettau: "A Secret Map of Poland", a manuscript at a scale of 1 : 87,500 from 1773; "A Secret Map of Poland", a copperplate engraving at a scale of 1 : 87,500 from 1778; and "Schmettaus Map", a manuscript at a scale of 1 : 50,000 from the years 1767­1787. The same graphic manner was employed to prepare "A Map of Southern Prussia" from 1793 as a manuscript at a scale of 1:50,000, which provided a basis for the next maps: "A Map of Southern Prussia", a manuscript at a scale of 1 : 150,000 from 1794, and "A Special Map of Southern Prussia", a copperplate engraving at a scale of 1 : 150,000 from the years 1802­1803. This unique set of Prussian topographic maps of Wielkopolska until 1803 is a rich source of information about the technique of the 18th-century topographers. For contemporary cartographers, they offer an opportunity of observing old ways of graphic presentation. In terms of the theory of cartographic generalisation, especially interesting is the way of changing a colourful manuscript with a northerly map orientation into a black-and-white copperplate engraving with a southerly map orientation, as well as the way of generalising a map content when reducing the scale from 1 : 50,000 to 1 : 150,000. The cartographic works discussed are exact and coherent representations of the geographical space of nearly the entire Wielkopolska voivodeship in the second half of the 18th century. PREUßISCHE TOPOGRAPHISCHE KARTEN FÜR GROßPOLEN BIS 1803 Zusammenfassung Das Hauptziel dieser Publikation ist die Präsentation der preußischen Kartenwerke für Großpolen bis in das Jahr 1803, die sich in der Kartenabteilung der Staatsbibliothek zu Berlin befinden. In der Regierungszeit Friedrichs II. entstanden während der friderizianischen Landesaufnahme drei Kartenwerke, die mit den Namen Theodor Philipp von Pfaus und Friedrich Wilhelm Carl Graf von Schmettaus verknüpft sind: Geheime Karte von Polen ­ eine Manuskriptkarte aus dem Jahr 1773 im Maßstab 1 : 87 500; Geheime Karte von Polen ­ ein Kupferstich aus dem Jahr 1778 im Maßstab 1 : 87 500 und das Schmettausche Kartenwerk ­ Manuskriptkarten aus den Jahren 1767­1787 im Maßstab 1 : 50 000. In derselben graphischen Manier wurde auch die Karte von Südpreußen aus dem Jahr 1793 ­ eine Manuskriptkarte im Maßstab 1 : 50 000 bearbeitet, die die Basis für die Karte von Südpreußen, auch eine Manuskriptkarte im Maßstab 1 : 150 000 aus dem Jahr 1794 und für die Special-Karte von Südpreußen ­ ein Kupferstich aus den Jahren 1802­1803 im Maßstab 1 : 150 000 war. Diese einzigartige Sammlung der preußischen topographischen Karten bildet für Großpolen eine reiche Informationsquelle über die Arbeit der Topographen aus dem 18. Jahrhundert. Für heutige Kartographen ist es die Möglichkeit alte graphische Darstellungsweisen kennen zu lernen. Im Rahmen der Theorie der kartographischer Generalisierung sind interessant: die Veränderung von farbigen Manuskriptkarten hin zu schwarz-weiß Kupferstich mit südlicher Orientierung der Karte und die Generalisierung des Inhalts der Karte durch Maßstabsverkleinerung von 1 : 50 000 bis auf 1 : 150 000. Die beschriebenen Kartenwerke ermöglichen eine genaue und kohärente Repräsentation des geographischen Raums für die gesamte gegenwärtige Wojewodschaft Großpolen in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts. DANKSAGUNG Die Autoren bedanken sich recht herzlich bei den Mitarbeitern der Kartenabteilung der Staatsbibliothek zu Berlin für ihre Hilfe bei den Forschungen zu den in diesem Artikel beschriebenen Karten. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnia de Gruyter

Prussian Topographic Maps of Wielkopolska Until 1803

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/prussian-topographic-maps-of-wielkopolska-until-1803-htUHYMU8cS

References (1)

Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2008 by the
ISSN
2081-6014
DOI
10.2478/v10116-009-0003-3
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10116-009-0003-3 BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSK¥ ZACHODNI¥ Seria A ­ Geografia Fizyczna, Tom 59: 29­42 2008 ZARYS TREOECI Celem artyku³u jest prezentacja szeoeciu zestawów pruskich map topograficznych dotycz¹cych obszaru Wielkopolski do 1803 r. Na podstawie ogólnej charakterystyki zakresu treoeci, sposobów symbolizacji i kryteriów generalizacji stosowanych przez dawnych kartografów przedstawiono unikaln¹ wartooeæ tego zbioru map. WPROWADZENIE W pierwszej po³owie XVIII w. Francja sta³a siê centrum tworzenia profesjonalnych wojskowych map topograficznych opartych na szczegó³owych zdjêciach stolikowych. By³ to historyczny prze³om w sposobach opracowania dok³adnych map, które bezpooerednio wi¹za³y siê z celami militarnymi. Kartografia francuska stworzy³a wzorce wykorzystywane nastêpnie przez inne mocarstwa ówczesnej Europy, szczególnie przez Austriê, Prusy i Rosjê. Do drugiej po³owy XVIII w. jedyn¹ kartograficzn¹ prezentacj¹ Wielkopolski by³a mapa Jerzego Freudenhammera Palatinatus Posnannensis in Maiori Polonia prymarii, nova delineatio. W technice miedziorytu w skali oko³o 1 : 460 000 zosta³a wydrukowana po raz pierwszy w 1645 r. w niderlandzkiej oficynie Blaeua (KWIATKOWSKA-GADOMSKA, PIETKIEWICZ 1980). Rêkopioemienne przeróbki mapy Freudenhammera (nawet do wiêkszych skal) by³y wykorzystywane przez wojska pruskie jeszcze w po³owie XVIII w. (BUCZEK 1935). W drugiej po³owie XVIII w. Fryderyk II (król Prus w latach 1740­1786), przygotowuj¹c siê do ekspansji na wschód, sta³ siê zleceniodawc¹ map topograficznych, tzw. zdjêæ fryderycjañskich. Sporz¹dzaniem pomiarów w terenie i wykreoelaniem map do koñca XVIII w. zajmowa³ siê korpus in¿ynieryjny i sztab generalny kwatermistrzostwa, a w latach 1790­1866 in¿ynierowie-geografowie na wzór funkcji pe³nionych przez topografów francuskich (ALBRECHT 2001). Do 1793 r. dla Wielkopolski dokonano czterech pruskich zdjêæ terenowych metod¹ stolikow¹, a do 1803 r. opracowano szeoeæ wieloarkuszowych zestawów rêkopisów lub miedziorytów. Nastêpne szczegó³owe mapy dla tego obszaru sporz¹dzono w latach 1829­1832 ­ opieraj¹c siê ju¿ na triangulacji ­ Ur-Messtischblätter (SCHARFE 1989). Najwa¿niejszym studium dotycz¹cym pierwszych map topograficznych dla Wielkopolski jest obszerna publikacja KAROLA BUCZKA z 1935 r.: Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów króla Stanis³awa Augusta na tle wspó³czesnej kartografii polskiej. To opracowanie jest przyk³adem spojrzenia historyka kartografii na problem dzia³alnooeci pruskich topografów w XVIII w. Dla wspó³- czesnego czytelnika tekst Buczka, pisany wed³ug przedwojennych zasad gramatycznych i stylistycznych, jest nadal bardzo interesuj¹cy, poniewa¿ zawiera wiele emocjonalnych i polemicznych wypowiedzi. Gruntownie przeprowadzona kwerenda w Bibliotece Pañstwowej w Berlinie w 1932 r. dotyczy³a zbioru map rêkopioemiennych oraz literatury o pracach dawnych topografów. HANKE (1935) oraz SCHARFE (1972) opisali dzia³alnooeæ pruskich kartografów w XVIII w., skupiaj¹c siê na chronologii tworzenia map i sposobie wykonywania pomiarów w terenie przede wszystkim na obszarze Brandenburgii. Wielkopolska nie posiada we wspó³czesnej literaturze kartograficznej ca³ooeciowej prezentacji pruskiej topografii, a pokaYny zbiór wieloarkuszowych map jest istotnym materia³em Yród³owym dla badañ w ró¿nych dziedzinach nauki (np. geografii, historii). Przyk³adem mo¿e byæ wykorzystanie przez JANKOWSK¥ (1984) pruskich map z koñca XVIII w. do badañ nad zmianami krajobrazu w okolicach Poznania. Pierwsze zdjêcie Wielkopolski w skali oko³o 1 : 120 000 na 25 arkuszach zosta³o opracowane przez konduktora Kaysera na rozkaz genera³a Reitzensteina oko³o roku 1770 i wed³ug BUCZKA (1935) okolicznooeci jego przeprowadzenia ,,s¹ okryte mg³¹ tajemnicy". Mapa posiada bardzo nisk¹ kartograficzn¹ wartooeæ, poniewa¿ charakteryzuje siê powa¿nym zniekszta³ceniem treoeci topograficznej oraz nieudolnym graficznym wykonaniem. Nale¿y przyj¹æ sugestiê Buczka, ¿e ta mapa nie jest dzie³em ,,kartografii fryderycjañskiej", poniewa¿ nie dorównuje poziomem wykonania pomiarów terenowych i form¹ wykonania rêkopisu ówczesnej technice stosowanej przez oficerów Fryderyka Wielkiego. Podstawowym celem tego artyku³u jest prezentacja szeoeciu zestawów pru- skich map topograficznych dotycz¹cych ,,kartografii fryderycjañskiej" dla obszaru Wielkopolski do roku 1803. S¹ to mapy powsta³e na bezpooeredni rozkaz Fryderyka Wielkiego: ,,Tajna mapa Polski" z 1773 r., ,,Tajna mapa Polski" z 1778 r., ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" z lat 1767­1787 i mapy wykonane w tej manierze graficznej: ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1793 r. oraz ich bezpooerednie przeróbki: ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1794 r., ,,Mapa specjalna Prus Po³udniowych" z 1802­1803 r. Zamiarem autorów tych rozwa¿añ jest wskazanie wysokiej wartooeci tego zbioru map jako metod prezentacji elementów treoeci kartograficznej. Istnienie wersji rêkopioemiennych i drukowanych zostanie wykorzystane do analizy sposobu generalizacji i redakcji graficznej przy przejoeciu z rêkopisu o wiêkszej skali do rêkopisu i miedziorytu w mniejszej skali oraz zast¹pieniu wersji rêkopioemiennej przez drukowan¹ przy zachowaniu tej samej skali, ale po odwróceniu orientacji mapy z pó³nocnej na po³udniow¹. Najpierw zostan¹ przedstawione zasiêgi poszczególnych zestawów map w obecnych granicach województwa wielkopolskiego, nastêpnie zostan¹ ogólnie scharakteryzowane poszczególne obrazy kartograficzne. Kolejny etap to analiza sposobu generalizacji oraz redakcji map przy zmianie skali i zamianie techniki rêkopisu na miedzioryt. Poziom kartometrycznooeci mapy, zwi¹zany z ówczeoenie stosowan¹ metod¹ stolikow¹ pomiarów terenowych, zostanie zaprezentowany na przyk³adzie lokalizacji wsi dooko³a Poznania, które obecnie s¹ czêoeciami miast. Kompletne zbiory map pruskich dotycz¹cych Wielkopolski mieszcz¹ siê w Dziale Kartograficznym Biblioteki Pañstwowej w Berlinie. W 1925 r. generalmajor Troschel sporz¹dzi³ Historische Notizen... (Historyczne notatki do zdjêæ na obszarze polskim póYniej pruskim, Prowincja Poznañ, Ryc. 1. Zasiêgi pruskich map topograficznych do roku 1803 Fig. 1. Extents of Prussian topographic maps up to 1803 w drugiej po³owie XVIII wieku). Ten odrêczny opis zawiera ogólny historyczny rys z przyporz¹dkowaniem map do okreoelonych bibliotecznych sygnatur dla poszczególnych arkuszy i sta³ siê podstaw¹ badañ Buczka, przeprowadzonych w 1932 r. w Berlinie. ZASIÊG SZEOECIU KARTOGRAFICZNYCH OBRAZÓW Na podstawie zaznaczonych zasiêgów na ryc. 1 mo¿na zauwa¿yæ, ¿e ¿aden z zestawów omawianych map nie ma pe³nego pokrycia dla województwa wielkopolskiego, co przede wszystkim wi¹¿e siê z innymi granicami Wielkopolski i Polski w XVIII w. ,,Tajna mapa Polski" z 1773 r. jako rêkopis w piêciu czêoeciowo pokrywaj¹cych siê grupach sekcji posiada lukê na obszarze miêdzy Poznaniem i Gnieznem. Z kolei ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" obejmuje jedynie pó³nocn¹ czêoeæ obecnego województwa wielkopolskiego, która ówczeoenie nale¿a³a do Prus Zachodnich. Dla Królestwa Polskiego opracowano 12 arkuszy dla obszarów s¹siaduj¹cych z Prusami Zachodnimi i Dolnym OEl¹skiem. Trzy edycje kartograficznego obrazu Prus Po³udniowych pokrywaj¹ siê z obszarem przy³¹czonym po aneksji zachodniej czêoeci Polski do Królestwa Pruskiego w 1793 r. Wszystkie mapy by³y kartowane do granic administracyjnych, czyli skrajne arkusze nie s¹ wype³nione w ca³ooeci treoeci¹ kartograficzn¹. CHARAKTERYSTYKA POSZCZEGÓLNYCH MAP Oprócz ,,Atlasu Prus Po³udniowych" omawiane mapy nie posiadaj¹ objaoenieñ znaków. Jednak niezbyt bogaty zakres ich treoeci oraz sugestywnooeæ symbolizacji powoduj¹, ¿e nie ma problemu z czytaniem tych obrazów kartograficznych bez legendy. 1. ,,Tajna mapa Polski" lub ,,Specjalna mapa Wielkopolski" (Geheime Karte von Polen, Special Karte von Gross-Polen) 1773 Mapa funkcjonuje w literaturze tak¿e pod nazw¹ ,,Mapa von Pfaua". Jej twórc¹ by³ szef generalny kwatermistrzostwa Theodor Pfau (1725­1794). W ci¹gu dwóch lat (1772­1773) pod jego kierunkiem skartowano obszar ówczesnej zachodniej Polski w postaci 41 sekcji w skali 1 : 87 500 i w grudniu 1773 wyrysowano mapê w piêciu grupach (ALBRECHT 2001). G³ówne elementy treoeci kartograficznej to: drogi, wody, osadnictwo, lasy, ³¹ki, obiekty punktowe (np. kooecio³y, wiatraki, m³yny wodne, mosty). Na ryc. 2 mo¿na oceniæ szczegó³owooeæ i sposób prezentacji okolic Poznania. Wykonanie czystorysu polega³o na wrysowaniu konturów dla wszystkich elementów oprócz ³¹k, a nastêpnie na³o¿eniu odpowiednich barw. Z jednej strony taka metoda pozwoli³a na utrzymanie kontrastu, ale z drugiej strony ¿adna linia nie posiada czystego koloru. Drogi zosta³y oznaczone jako ciemnoszare linie podkolorowane br¹zem. W obszarach zabudowanych drogi s¹ szersze bez podkolorowania, ale z wyraYnie zaznaczonymi krawêdziami. Ma³e cieki przedstawiono szar¹ lini¹ podkolorowan¹ na niebiesko z przerysowanym meandruj¹cym przebiegiem, co by³o zgodne z ówczesn¹ manier¹ prezentacji. Du¿e rzeki i jeziora cechuje wiêksze nasycenie koloru ciemnoniebieskiego od strony brzegów w stosunku do jasnego niebieskiego przyjêtego dla lustra wody. W miejscowooeciach zosta³ odtworzony uk³ad ulic i gospodarstw w postaci czêsto symetrycznie rozmieszczonych wzglêdem drogi regularnych ci¹gów o zaokr¹glonych konturach. Lasy przedstawiono jako ciemne (prawie czarne) powierzchnie, co by³o zgodne ze strategicznym znaczeniem lasu jako istotnej bariery w dzia³aniach wojennych. Pfau na ciemnych plamach umieoeci³ s³abo widoczne symbole drzew. £¹ki jako jasnozielone powierzchnie nie posiadaj¹ czarnego konturu, ale najczêoeciej ogranicza je uk³ad kresek symbolizuj¹cy obni¿enie terenu przy ciekach. Do przedstawienia rzeYby terenu zastosowano metodê kreskowania bez cech wymiernych, ale z mo¿liwooeci¹ odczytania poszczególnych form terenu. Celem prezentacji rzeYby by³a równie¿ optymalna lokalizacja stanowisk artyleryjskich na odpowiednich wzniesieniach (na ryc. 2 na pó³noc od Winiar ­ obecnie teren cytadeli poznañskiej). Pfau zlokalizowa³ wiele obiektów punktowych: kooecio³y, kaplice, m³yny wodne, wiatraki i mosty, dla których zastosowa³ ju¿ standardowe sygnatury wed³ug oznaczeñ topografii francuskiej. 2. ,,Tajna mapa Polski" lub ,,Specjalna mapa Wielkopolski" (Geheime Karte von Polen, Special Karte von Gross-Polen), 1778 W marcu 1778 r. ukoñczono ryt 35 sekcji (ze wszystkich 48) ,,Tajnej mapy Polski" (TROSCHEL 1925). Wojskowy charakter mapy zaznacza siê przede wszystkim w po³udniowej jej orientacji. By³a ona dogodna dla wojsk pruskich wkraczaj¹cych do Polski z pó³nocy i poruszaj¹cych siê w kierunku po³udniowym, Ryc. 2. ,,Tajna mapa Polski" z 1773 r., skala 1 : 87 500 Fig. 2. ,,A Secret Map of Poland" 1773, 1 : 87 500 Ryc. 3. ,,Tajna mapa Polski" z 1778 r., skala 1 : 87 500 (orientacja po³udniowa mapy) Fig. 3. ,,A Secret Map of Poland" 1778, 1 : 87 500 (southerly map orientation) poniewa¿ dowódcy nie musieli odwracaæ mapy, aby odczytywaæ nazwy miejscowooeci (TROSCHEL 1925). Na ryc. 3 znajduje siê odwrócony fragment mapy z 1778, tak aby mo¿na by³o porównaæ go z rêkopisem z 1773 r. na ryc. 2 i przeanalizowaæ sposób zamiany Yród³owego kolorowanego rêkopisu na czarno-bia³y miedzioryt w tej samej skali, ale o odwróconej orientacji mapy. Zauwa¿a siê przede wszystkim zachowanie wiernooeci rysunku konturów elementów treoeci kartograficznej na miedziorycie. Istotne zmiany dotycz¹ symbolizacji powierzchni, poniewa¿ na czarno-bia³ej mapie wprowadzono desenie dla obszarów zabudowanych (kreskowy), dla lasów i ³¹k (obrazkowy). Dla jezior i rzek niebieskie podcieniowanie przy brzegach zast¹piono równoleg³ymi liniami. 3. ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" lub ,,Mapa Schmettau'a" (Kabinettkarte, Schmettausche Karte), 1767­ ­1787 Nazywana tak¿e ,,Map¹ Schmettau'a-Schulenburga", od nazwiska drugiego autora, objê³a 270 arkuszy dla obszaru Królestwa Pruskiego. Ten rêkopioemienny obraz kartograficzny opracowano pod kierunkiem Friedricha Schmettau'a (1743­1806) na rozkaz Fryderyka II. Mapa jako tajna pozosta³a w rêkopisie, a liczba sekcji i ich du¿y format wymaga³yby du¿ych pomieszczeñ do roz³o¿enia arkuszy, st¹d dzie³o to nazywano map¹ gabinetow¹. Opracowanie legendy dla mapy gabinetowej sta³o siê przedmiotem projektu badawczego, którego celem by³o odtworzenie stanu zalesienia Brandenburgii w drugiej po³owie XVIII w. (WOLF, GROSS 2004). Autorzy projektu Ryc. 4. ,,Mapa gabinetowa Królestwa Pruskiego" z lat 1767­1787 Fig. 4. ,,Schmettaus Map" 1767­1787 z mapy Schmettau'a wyodrêbnili 14 typów oznaczeñ powierzchni, w tym szeoeæ rodzajów lasów oraz piêæ klas dróg. Na podstawie fragmentu arkusza 83 (ryc. 4), zawieraj¹cego Poznañ, przede wszystkim mo¿na podziwiaæ wysoki poziom plastycznooeci rêkopisu i dlatego nie dziwi fakt, i¿ uwa¿any jest on za arcydzie³o topografii XVIII w. i jeden z najcenniejszych okazów Biblioteki Pañstwowej w Berlinie. Porównuj¹c z widocznymi konturami obiektów na rêkopisie Pfaua (ryc. 1) ­ tu jest on prawie niewidoczny i dlatego barwy elementów liniowych s¹ czyste. Du¿e wra¿enie na wspó³czesnym u¿ytkowniku wywiera ,,oewie¿ooeæ" b³êkitu dla wód oraz czerwieni dla zabudowy. Do g³ównych elementów treoeci kartograficznej mapy gabinetowej nale¿y zaliczyæ gêst¹ sieæ dróg narysowan¹ szarymi liniami. W obszarach zabudowanych szara linia zostaje zamieniona na szersz¹ liniê z obwódk¹. Ma³e cieki oznaczono ciemn¹ tonacj¹ niebieskiego, a plastycznooeæ prezentacji jezior i wiêkszych rzek podkreoelono podkolorowaniem ciemniejszym odcieniem niebieskiego od strony brzegów. Charakterystyczna jest bardzo szczegó³owa prezentacja zabudowy jak na skalê 1 : 50 000, z niespotykan¹ woeród rêkopisów precyzj¹ rysunku czerwonych domostw. Lasy s¹ szarymi powierzchniami (z czarnym konturem), sprawiaj¹cymi wra¿enie przeYroczystooeci, co umo¿liwia oeledzenie przebiegu dróg oraz ukszta³towania terenu. £¹ki zosta³y przedstawione jako jasne, zielone powierzchnie, tak¿e z czarn¹ obwódk¹. RzeYba terenu to ortogonalne kreskowanie, gdzie kreski wyznaczaj¹ w przybli¿eniu kierunki nachylenia w obrêbie okreoelonych form terenu, d³ugooeæ kresek mo¿na ³¹czyæ z d³ugooeci¹ stoku wzniesienia lub zbocza doliny. 4. ,,Mapa Prus Po³udniowych" (Karte von Südpreußen), 1793 Opracowaniem rêkopioemiennej ,,Mapy Prus Po³udniowych" kierowa³ David Gilly. W literaturze funkcjonuje tak¿e nazwa Mapa Gilly'ego i to jemu przypisuje siê utrzymanie symbolizacji zwi¹zanej z tradycj¹ topografii francuskiej. Obszar Polski w³¹czony do Królestwa Pruskiego po drugim rozbiorze w 1793 r. sta³ siê Prusami Po³udniowymi i zosta³ skartowany w skali 1 : 50 000 na 89 arkuszach. Na ryc. 5 zamieszczono okolice Poznania, aby mo¿na by³o porównaæ prezentacjê treoeci kartograficznej z rêkopisem wczeoeniej wykonanej mapy gabinetowej w tej samej skali (ryc. 4). Gilly nie wykorzysta³ kartowania Schmettau'a i dlatego na mapie z 1793 r. mo¿na zaobserwowaæ inny przebieg Warty oraz odmienny sposób meandrowania cieków. Tak¿e inaczej zosta³a przedstawiona zabudowa miejscowooeci oraz wyeksponowano na obu rêkopisach inne cechy rzeYby terenu, co oewiadczy o du¿ym subiektywizmie stosowania metody kreskowej. Dobór barw i symbolizacja na obu rêkopisach s¹ zbli¿one, chocia¿ ,,oewie¿ooeæ" kolorów na ,,Mapie Królestwa Pruskiego" (widoczna na oryginale) spowodowa³a uzyskanie lepszego kontrastu, a przez to ³atwiejszego czytania mapy. 5. ,,Mapa Prus Po³udniowych" (Karte von Südpreußen), 1794 Na podstawie rêkopisu Gilly'ego w skali 1 : 50 000 z 1793 r. zosta³a opracowana rêkopioemienna mapa w skali 1 : 150 000. W celu porównania procesu generalizacji kartograficznej na ryc. 6 zamieszczono pomniejszony fragment orygina³u do skali 1 : 150 000, natomiast na ryc. 7 znajduje siê prezentacja tego obszaru na rêkopisie z roku 1794. Ryc. 5. ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1793 r. Fig. 5. ,,A Map of Southern Prussia", 1793 Skutkiem generalizacji graficznej, dotycz¹cej geometrii obiektów (KRAAK, ORMELING 1996: 118-120), w przypadku rzek by³o wyrównanie przebiegu Warty, czyli ograniczenie zbytniego meandro- wania. Nadmiernie krêta linia cieków by³a powszechnie stosowanym sposobem prezentacji rzek od XVII w. i taka symbolizacja nie mia³a nic wspólnego z czêstotliwooeci¹ meandrów istniej¹cych Ryc. 6. ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1793 r. (zmniejszona do skali 1 : 150 000) Fig. 6. ,,A Map of Southern Prussia", 1793 (reduced to a scale of 1 : 150 000) Ryc. 7. ,,Mapa Prus Po³udniowych" z 1794 r. Fig. 7. ,,A Map of Southern Prussia", 1794 w rzeczywistooeci (MEDYÑSKA-GULIJ 2002: 40) Najpowa¿niejszy etap generalizacji geometrii to zamiana powierzchniowego przedstawienia miejscowooeci na punktowy w postaci kó³ek. Zaskakuj¹ce jest przede wszystkim przedstawienia Poznania jako kó³ka tej samej wielkooeci, jak innych miejscowooeci. Przyk³ad generalizacji pojêciowej (dotycz¹ca symbolizacji) to klasyfikacja dróg przez wprowadzenie szerszych czerwonych linii dla g³ównych traktów, przy czym liczba dróg i ich zasadniczy przebieg nie zosta³y zmienione w stosunku do orygina³u w skali 1 : 50 000. O niewojskowym przeznaczeniu opracowania rêkopisu w mniejszej skali oewiadczy rezygnacja z prezentacji rzeYby terenu. 6. ,,Mapa specjalna Prus Po³udniowych" (Special-Karte von Südpreußen), 1802­1803 David Gilly sprzeda³ prawa do publikacji ,,Mapy Prus Po³udniowych" i Simon Schropp wydrukowa³ w Berlinie 13 sekcji w skali 1 : 150 000 w latach 1802­1803 (TROSCHEL 1925). Pociêcie, oklejenie na p³ótnie, posk³adanie arkuszy i opisanie na zewnêtrznej stronie nazwami najwiêkszych miejscowooeci oraz w³o¿enie do tekturowych pude³ek uzasadnia nazywanie tej edycji tak¿e ,,Atlasem Prus Po³udniowych" (Atlas von Südpreußen). Czytelny czarno-bia³y miedzioryt (ryc. 8) usprawnia³ zarz¹dzanie nowymi prowincjami Królestwa Pruskiego. Poza podstawow¹ treoeci¹ topograficzn¹ posiada³ granice administracyjne oraz szczegó³owe oznaczenia pocztowe: rodzaje urzêdów i posterunków pocztowych, odleg³ooeci w milach miêdzy nimi oraz klasyfikacjê dróg wed³ug znaczenia szlaków pocztowych (np. droga z Poznania na zachód przez Je¿yce by³a obs³ugiwana przez dyli¿anse pocztowe, a droga z Poznania na pó³noc przez Winiary tylko przez pocztê posy³kow¹). Porównuj¹c ten sam fragment okolic Poznania z lat 1793, 1794 i 1802­1803 (ryc. 6­8), mo¿na stwierdziæ, ¿e Yród³em dla opracowania miedziorytu w skali Ryc. 8. ,,Mapa specjalna Prus Po³udniowych" z 1802­1803 r. Fig. 8. ,,A Special Map of Southern Prussia", 1802­03 1 : 150 000 nie by³ rêkopis w tej samej skali, ale czystorys w skali 1 : 50 000. Przemawia za tym przede wszystkim symbolizacja miejscowooeci. Przy trzykrotnym zmniejszeniu skali powierzchniowy rysunek zabudowy na mapie z 1793 r. zredukowano do kó³ek na mapie z roku 1794. Na miedziorycie natomiast powierzchniowy zasiêg zabudowy wsi generalizowano najczêoeciej do dwóch równoleg³ych prostok¹tów umieszczonych po obu stronach drogi. Zgodnie z przeznaczeniem mapy ³atwiej jest dokonaæ lokalizacji urzêdów i posterunków pocztowych w miejscowooeciach przy takim sposobie redukcji treoeci i takie kryterium generalizacji jest tu w³aoeciwsze. Podobnie jak przy rytowaniu rêkopisu Pfaua (ryc. 2­3) ciemnoszare powierzchnie lasów zast¹piono obrazowym deseniem (drzewkami widzianymi z perspektywy). Z kolei charakter mapy rozszerzy³ kategoryzacjê dróg i jest to pierwszy dla Wielkopolski przyk³ad tworzenia mapy tematycznej (pocztowej) na podstawie mapy topograficznej. STOPIEÑ KARTOMETRYCZNOSCI Wed³ug BUCZKA (1935: 141) wszystkie mapy w ramach ,,zdjêæ fryderycjañskich" opiera³y siê na zdjêciach rekonesansowych, przeprowadzonych za pomoc¹ ,,okomiaru", wywiadu i busoli. Powstanie trzech niezale¿nych zdjêæ terenowych w drugiej po³owie XVIII w. umo¿liwia dzioe dokonanie analizy stopnia kartometrycznooeci rêkopisów opartych na pomiarach metod¹ stolikow¹. W tym celu po wyznaczeniu obszaru, konieczna by³a transformacja obrazów o ró¿nej wielkooeci (1 : 50 000, 1 : 87 500) do wspólnego mianownika skali. Jako najbardziej optymaln¹ wybrano skalê 1 : 100 000, do której pomniejszono badane arkusze. Nastêpnie na ka¿dy z trzech fragmentów naniesiono wybrane elementy uk³adu przestrzennego wspó³czesnego Poznania (ryc. 9). Najwa¿niejszymi punktami dopasowania by³y: przebieg Warty (oznaczony podwójn¹ czerwon¹ lini¹) oraz Stary Rynek (czerwone kó³ko). Ponadto, zaznaczono rozmiesz- lokalizacja rynku w Poznaniu wed³ug wspó³czesnej mapy lokalizacja g³ównej zbudowy XVIII-wiecznych wsi wed³ug wspó³czesnej mapy przebieg Warty wed³ug wspó³czesnej mapy Ryc. 9. Porównanie po³o¿enia miejscowooeci oraz przebiegu Warty ze wspó³czesnej mapy do rozk³adu miejscowooeci i biegu Warty na: A ­ ,,Tajnej mapie Polski" z 1773 r., B ­ ,,Mapie gabinetowej Królestwa Pruskiego" z lat 1767­1787 , C ­ ,,Mapie Prus Po³udniowych" z 1793 r. Fig. 9. A comparison of the situation of localities and the course of the Warta river on a contemporary map with those on: A ­ ,,Secret Map of Poland" 1773, B ­ ,,Schmettaus Map" 1767­1787, C ­ ,,A Map of Southern Prussia" 1793 czenie niektórych dzielnic miasta, które w XVIII wieku funkcjonowa³y jako wsie: So³acz, Naramowice, Je¿yce, Winiary, Zawady, Chartowo i Dêbiec (czerwone okrêgi). Zniekszta³cenia k¹tów i odleg³ooeci na ka¿dej mapie s¹ stosunkowo du¿e i nie posiadaj¹ ¿adnej zauwa¿alnej regularnooeci b³êdu nawet na tak ma³ym obszarze. Najmniejsze b³êdy ma ,,Mapa Prus Po³udniowych", na której uk³ad miejscowooeci i bieg rzeki s¹ bardzo zbli¿one do obecnego rozmieszczenia tych elementów. Natomiast najwiêksze zniekszta³cenia widoczne s¹ na ,,Mapie gabinetowej Królestwa Pruskiego". Wi¹zaæ to nale¿y z faktem, ¿e arkusz Poznañ by³ skrajnym arkuszem i znajdowa³ siê poza granicami kartowanego pañstwa. Z kolei du¿e przesuniêcia odleg³ooeci oraz ró¿nice k¹tów na ,,Tajnej mapie Polski" s¹ skutkiem nie tylko niedok³adnych instrumentów, ale tak¿e skali oraz koniecznooeci¹ szybkiego wykonania rozkazu Fryderyka II, tym bardziej ¿e by³y to pomiary tajne. Mapê cechuj¹ du¿e przesuniêcia w porównaniu do pozosta³ych dwóch arkuszy. Zaburzone relacje przestrzenne szczególnie widoczne s¹ na przyk³adzie Warty, której przebieg jest czêoeciowo niezgodny z obrazem rzeki przedstawionym przez pozosta³ych autorów, a tak¿e stanem obecnym. Na podstawie ryc. 9 mo¿na potwierdziæ du¿¹ niedok³adnooeæ metody stolikowej i du¿¹ subiektywnooeæ w prezentacji rzeYby terenu z zastosowaniem kreskowania. Korzystanie z tych map jako Yród³a danych przestrzennych wymaga od badacza okreoelonej wiedzy i koniecznooeæ wybrania odpowiedniej metody badañ. Przy trudnooeciach zwi¹zanych z wymiernym okreoeleniem stopnia kartometrycznooeci i wiarygodnooeci wzajemnych relacji przestrzennych dotycz¹cych elementów topograficznych za podstawow¹ kartograficzn¹ metodê badañ mo¿na przyj¹æ analizê wizualn¹ map. Wed³ug SALISZCZEWA (2003: 267-268) analiza wizualna map pozwala przede wszystkim na: dostrze¿enie specyfiki form i osobliwooeci przestrzennego rysunku zjawisk i obiektów, ustalenie prawid³owooeci ich rozmieszczenia, ujawnienie powi¹zañ przestrzennych i ocenê sytuacji dynamicznych. UNIKALNY CHARAKTER ZBIORU MAP Zaprezentowany zbiór pruskich map topograficznych obszaru Wielkopolski do 1803 r. posiada unikalny charakter. Przede wszystkim stanowi bogate Yród³o informacji o warsztacie pracy XVIII-wiecznych topografów, a tak¿e ich dzia³añ jako kartografów zwi¹zanych z projektowaniem graficznym elementów treoeci mapy o wojskowym przeznaczeniu. Dla badaczy w XXI w. jest to mo¿liwooeæ oeledzenia metod ówczesnej symbolizacji i precyzji wykonania czystorysu. W aspekcie teorii generalizacji kartograficznej ciekawy jest sposób zamiany kolorowego rêkopisu na czarno-bia³y miedzioryt o zmienionej orientacji mapy oraz dwa odmienne sposoby generalizacji przy trzykrotnym zmniejszeniu skali. W zbiorze znajduje siê tak¿e pierwsza arkuszowa mapa ,,pocztowa", któr¹ mo¿na rozpatrywaæ jako tworzenie mapy tematycznej bezpooerednio z topograficznej. Omawiane dzie³a s¹ dok³adn¹ (skale od 1 : 50 000 do 1 : 150 000) i spójn¹ reprezentacj¹ przestrzeni geograficznej prawie ca³ego obecnego województwa wielkopolskiego w drugiej po³owie XVIII w. W tym przypadku Wielkopolska jest uprzywilejowana w porównaniu do innych czêoeci obecnej Polski (poza OEl¹skiem), chocia¿ przyczyny powstania pruskich map topograficznych by³y zwi¹zane przede wszystkim z planami Fryderyka II, dotycz¹cymi ekspansji terytorialnej na wschód. Dla wielu badaczy, reprezentuj¹cych ró¿ne dziedziny nauki, s¹ to unikalne Yród³a informacji, jednak wymagaj¹ce specyficznej wiedzy i umiejêtnooeci zastosowania kartograficznej metody badañ ­ analizy wizualnej map. Konieczny jest dystans do stopnia kartometrycznooeci tych obrazów zwi¹zany z zastosowaniem metody stolikowej, busoli i wywiadu przy pomiarach szczegó³ów sytuacyjnych. Na podstawie trzech omawianych rêkopisów stwierdza siê wysoki subiektywizm interpretacji form rzeYby terenu z zastosowaniem metody kreskowania. ,,Kartografia fryderycjañska" pozostawiona w rêkopisach przez Fryderyka Wielkiego i utajniona a¿ do 1919 r. staje siê obecnie dla badaczy dostêpnym i oryginalnym Yród³em informacji o dawnej Wielkopolsce. Doskonale zachowane wszystkie arkusze rêkopisów wywo³uj¹ wra¿enie ci¹g³ej obecnooeci ówczesnych kartografów i przy obcowaniu z tymi dzie³ami mo¿na zrozumieæ, dlaczego dzisiejszym cyfrowym zobrazowaniom brakuje ,,duszy" tamtych map. *** LITERATURA ALBRECHT O., 2001: Beiträge zum militärischen Vermessungs- und Kartenwesen in Brandenburg-Preußen. Euskirchen. BUCZEK K., 1935: Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów Stanis³awa Augusta na tle wspó³czesnej kartografii polskiej. Pr. Kom. Atl. Hist. Pol., z. III, 115-305, Kraków. HANKE M., 1935: Geschichte der amtlichen Kartographie Brandenburg-Preußens bis zum Ausgang der Friderizianischen Zeit. Stuttgart. JANKOWSKA M., 1984: Ocena i wykorzystanie dawnych map topograficznych dla badañ zmian krajobrazu na przyk³adzie okolic Poznania. Rozpr. dokt. Polit. Warszawska. KRAAK M.-J., ORMELING F., 1998: Kartografia wizualizacja danych przestrzennych. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. KWIATKOWSKA-GADOMSKA G., PIETKIEWICZ S., 1980: Mapa Palatinatus Posnannensis Jerzego Freudenhammera. Studia, materia³y z dziejów nauki polskiej, s. C, t. 24, 79­107. MEDYÑSKA-GULIJ B., 2002: Mapy ksiêstw oel¹skich oewidnickiego, jaworskiego i legnickiego z drugiej po³owy XVII wieku Fryderyka Khünoviusa. Wyd. Gajt, Wroc³aw. SCHARFE W., 1972: Abriss der Kartographie Brandenburgs 1771­1821. Walter de Gruyter, Berlin, New York. SCHARFE W., 1986: Preußische Monarchie, preußische Kartographie. [W:] Lexikon zur Geschichte der Kartographie, red. I. Kretschmer, J. Dörflinger, F. Wawrik. Franz Deuticke, Wien, 636­639. TROSCHEL 1925: Historische Notizen zu den Aufnahmen im polnischen später preußischen Gebiet (Provinz Posen) in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts. Biblioteka Pañstwowa w Berlinie, sygn.: Kart Q 16 939/6. WOLF M., GROSS J., 2004: Die Schmettau-Schuleburgische Karte ­ eine Legende für das Land Brandenburg (Ostdeutschland) mit kritischen Anmerkungen. Allg. Forst- u. J.-Ztg., 189­198. Instytut Geografii Fizycznej i Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego Zak³ad Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego i Fotointerpretacji Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Chcielibyoemy przekazaæ wyrazy wdziêcznooeci Pracownikom Dzia³u Kartograficznego Biblioteki Pañstwowej w Berlinie za okazan¹ pomoc w trakcie badañ nad zbiorem map opisanych w artykule. Recenzent: prof. zw. dr hab. Leon Kozacki PRUSSIAN TOPOGRAPHIC MAPS OF WIELKOPOLSKA UNTIL 1803 Summary The basic aim of this publication is to present the Prussian cartographic works covering Wielkopolska, prepared until 1803, that can be found in the Map Department of the Staatsbibliothek zu Berlin. During the reign of Frederick II, three works were created connected with the names of Th. von Pfau and F. von Schmettau: "A Secret Map of Poland", a manuscript at a scale of 1 : 87,500 from 1773; "A Secret Map of Poland", a copperplate engraving at a scale of 1 : 87,500 from 1778; and "Schmettaus Map", a manuscript at a scale of 1 : 50,000 from the years 1767­1787. The same graphic manner was employed to prepare "A Map of Southern Prussia" from 1793 as a manuscript at a scale of 1:50,000, which provided a basis for the next maps: "A Map of Southern Prussia", a manuscript at a scale of 1 : 150,000 from 1794, and "A Special Map of Southern Prussia", a copperplate engraving at a scale of 1 : 150,000 from the years 1802­1803. This unique set of Prussian topographic maps of Wielkopolska until 1803 is a rich source of information about the technique of the 18th-century topographers. For contemporary cartographers, they offer an opportunity of observing old ways of graphic presentation. In terms of the theory of cartographic generalisation, especially interesting is the way of changing a colourful manuscript with a northerly map orientation into a black-and-white copperplate engraving with a southerly map orientation, as well as the way of generalising a map content when reducing the scale from 1 : 50,000 to 1 : 150,000. The cartographic works discussed are exact and coherent representations of the geographical space of nearly the entire Wielkopolska voivodeship in the second half of the 18th century. PREUßISCHE TOPOGRAPHISCHE KARTEN FÜR GROßPOLEN BIS 1803 Zusammenfassung Das Hauptziel dieser Publikation ist die Präsentation der preußischen Kartenwerke für Großpolen bis in das Jahr 1803, die sich in der Kartenabteilung der Staatsbibliothek zu Berlin befinden. In der Regierungszeit Friedrichs II. entstanden während der friderizianischen Landesaufnahme drei Kartenwerke, die mit den Namen Theodor Philipp von Pfaus und Friedrich Wilhelm Carl Graf von Schmettaus verknüpft sind: Geheime Karte von Polen ­ eine Manuskriptkarte aus dem Jahr 1773 im Maßstab 1 : 87 500; Geheime Karte von Polen ­ ein Kupferstich aus dem Jahr 1778 im Maßstab 1 : 87 500 und das Schmettausche Kartenwerk ­ Manuskriptkarten aus den Jahren 1767­1787 im Maßstab 1 : 50 000. In derselben graphischen Manier wurde auch die Karte von Südpreußen aus dem Jahr 1793 ­ eine Manuskriptkarte im Maßstab 1 : 50 000 bearbeitet, die die Basis für die Karte von Südpreußen, auch eine Manuskriptkarte im Maßstab 1 : 150 000 aus dem Jahr 1794 und für die Special-Karte von Südpreußen ­ ein Kupferstich aus den Jahren 1802­1803 im Maßstab 1 : 150 000 war. Diese einzigartige Sammlung der preußischen topographischen Karten bildet für Großpolen eine reiche Informationsquelle über die Arbeit der Topographen aus dem 18. Jahrhundert. Für heutige Kartographen ist es die Möglichkeit alte graphische Darstellungsweisen kennen zu lernen. Im Rahmen der Theorie der kartographischer Generalisierung sind interessant: die Veränderung von farbigen Manuskriptkarten hin zu schwarz-weiß Kupferstich mit südlicher Orientierung der Karte und die Generalisierung des Inhalts der Karte durch Maßstabsverkleinerung von 1 : 50 000 bis auf 1 : 150 000. Die beschriebenen Kartenwerke ermöglichen eine genaue und kohärente Repräsentation des geographischen Raums für die gesamte gegenwärtige Wojewodschaft Großpolen in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts. DANKSAGUNG Die Autoren bedanken sich recht herzlich bei den Mitarbeitern der Kartenabteilung der Staatsbibliothek zu Berlin für ihre Hilfe bei den Forschungen zu den in diesem Artikel beschriebenen Karten.

Journal

Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodniade Gruyter

Published: Jan 1, 2008

There are no references for this article.