Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

The Age of Aluvial Organic Sediments in Warta and Cybina-Bogdanka Valleys in the Centre of Poznań

The Age of Aluvial Organic Sediments in Warta and Cybina-Bogdanka Valleys in the Centre of Poznań DOI: 10.2478/v10116-009-0012-2 BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSK¥ ZACHODNI¥ Seria A ­ Geografia Fizyczna, Tom 59: 145­159 2008 WIEK OSADÓW ALUWIALNYCH DOLINY WARTY ORAZ DOLINY CYBINY-BOGDANKI W REJONIE OERÓDMIEOECIA W POZNANIU ZARYS TREOECI Celem niniejszego opracowania by³o okreoelenie czasu powstania terasy zalewowej i przejoeciowej doliny Warty oraz wieku osadów wype³niaj¹cych dolinê Cybiny-Bogdanki. Doliny Warty pod Poznaniem zaczê³a tworzyæ siê w wyniku sp³ywu wód roztopowych, w czasie recesji l¹dolodu pó³nocnopolskiego z linii moren czo³owych stadia³u poznañskiego. Na analizowanym terenie dominuj¹ dwie terasy ­ nr II i I (wg BARTKOWSKIEGO 1957), które zosta³y nadbudowane o 2­4 m w czasie historycznego rozwoju miasta. Powy¿ej teras akumulacyjnych wystêpuj¹ równiny erozyjne jako obszary g³ównie zbudowane z gruntów morenowych, które uleg³y przemodelowaniu w czasie formowania siê doliny rzecznej. Równiny erozyjne pokryte s¹ czêoeciowo piaskami, czêoeciowo zaoe pozbawione ich i ukazuj¹ glinê zwa³ow¹ na powierzchni. Dolina Cybiny-Bogdanki ma starsze pochodzenie i krzy¿uje siê z dolin¹ Warty. Geneza oraz wiek powstania tych struktur by³y przedmiotem wielu badañ, ale dotychczas nie przeprowadzono ekspertyz palinologicznych osadów organicznych oraz nie okreoelano ich wieku metod¹ C-14. Podczas wykonywania prac geotechnicznych na terenie oeródmieoecia w Poznaniu w ostatnich kilku latach pobrano próby osadów organicznych i poddano je analizie py³kowej oraz radiowêglowym oznaczeniom wieku. Stanowiska badañ, wynikaj¹ce z prac prowadzonych w oeródmieoeciu, by³y rozmieszczone na terasach akumulacyjno-erozyjnych wzd³u¿ Warty i Cybiny-Bogdanki. Wyniki badañ palinologicznych osadów z doliny Warty wskazuj¹ na holoceñski czas akumulacji. Najstarsze osady powsta³y w okresie borealnym, kolejne w atlantyckim, subborealnym i subatlantyckim. Szereg warstw akumulowanych by³o podczas oeredniowiecza. Podobne wyniki otrzymano na podstawie radiowêglowych oznaczeñ wieku. W dolinie Cybiny-Bogdanki badania palinologiczne sugeruj¹ akumulacjê analizowanych warstw podczas poszczególnych okresów holocenu od wczesnoholoceñskich do wczesnego oeredniowiecza, natomiast oznaczenie wieku metod¹ C14 wskazuje odmienny ­ póYnoglacjalny czas akumulacji osadów. Brak zbie¿nooeci miêdzy badaniami palinologicznymi oraz datowaniem C14 osadów organicznych zdeponowanych w dolinie Cybiny-Bogdanki prawdopodobnie oznacza ich redepozycjê i wymieszanie. Wskazuje na to równie¿ brak jednoznacznej palinologicznej oceny wieku akumulacji osadów z dwóch stanowisk. Na podstawie przeprowadzonych badañ i uzyskanych wyników stwierdzono, ¿e rozwój osadów organicznych w dolinie Cybiny-Bogdanki nast¹pi³ wczeoeniej ni¿ w dolinie Warty, jednak¿e w celu pe³nego okreoelenia genezy tego szlaku dolinnego i ekstensywnego kopalnego obni¿enia nieodzowne s¹ dalsze prace zmierzaj¹ce do rozpoznania budowy geologicznej oraz okreoelenia przebiegu granicy pomiêdzy poszczególnymi osadami o zró¿nicowanym wieku. WSTÊP Na terenie oeródmieoecia w Poznaniu nak³adaj¹ siê dwie struktury geomorfologiczne: prze³omowego odcinka doliny Warty oraz doliny Cybiny-Bogdanki. Ge- neza i wiek powstania tych struktur by³y przedmiotem wielu badañ (PAW£OWSKi 1929; BARTKOWSKI 1957; WITT 1974), ale jak dotychczas nie przeprowadzono ekspertyz palinologicznych osadów organicznych oraz nie okreoelano ich wieku me- tod¹ C-14 w analizowanym rejonie. W czasie prac badawczych zwi¹zanych z przygotowaniem rozprawy doktorskiej wspó³autora niniejszego opracowania na temat Warunków geooerodowiskowych rejonu Starego Miasta w Poznaniu oraz w trakcie wykonywania robót geotechnicznych na terenie oeródmieoecia w Poznaniu pobrano próbki gruntów organicznych z osadów aluwialnych wype³niaj¹cych doliny Warty i Cybiny-Bogdanki. Wybrane próbki by³y poddane analizie palinologicznej, a w celu bezwzglêdnego okreoelenia wieku tych osadów przeprowadzono badania metod¹ C14. Wyniki badañ zaprezentowane poni¿ej okreoelaj¹ czas powstania terasy zalewowej i przejoeciowej doliny Warty oraz wiek osadów wype³niaj¹cych dolinê Cybiny-Bogdanki. Powy¿ej teras akumulacyjnych wystêpuj¹ równiny erozyjne jako obszary g³ównie zbudowane z gruntów morenowych, których strop uleg³ przemodelowaniu w czasie formowania siê doliny rzecznej. Strop gruntów rodzimych wystêpuje od 55 do 72 m, co odpowiada terasom od III do VII (wg BARTKOWSKIEGO 1957). Dolina Cybiny-Bogdanki o przebiegu pó³nocny zachód­po³udniowy wschód ma starsze pochodzenie i krzy¿uje siê z dolin¹ Warty (ryc. 1). Interesuj¹ce, ¿e dolina ta wype³niona jest przez osady klastyczne a¿ do rzêdnej oko³o 0 m n.p.m. i w g³êbszych archiwalnych otworach hydrogeologicznych nie stwierdzono wystêpowania osadów ogniwa wielkopolskiego w postaci tak charakterystycznych w tym rejonie Wielkopolski i³ów formacji poznañskiej. TEREN BADAÑ ORAZ SZKIC GEOMORFOLOGICZNY LOKALIZACJA STANOWISK I METODY BADAÑ Teren badañ w podziale administracyjnym miasta Poznania zajmuje obszar oeródmieoecia, na lewym brzegu Warty. W podziale geomorfologicznym, zaproponowanym przez KONDRACKIEGO (1998), analizowana czêoeæ miasta po³o¿ona jest w Poznañskim Prze³omie Warty, granicz¹c od zachodu z Równin¹ Poznañsk¹, a od wschodu z Równin¹ Wrzesiñsk¹. Przyjmuje siê, ¿e dolina Warty pod Poznaniem w swym obecnym wyrazie zaczê³a tworzyæ siê w wyniku sp³ywu wód roztopowych, w czasie recesji l¹dolodu pó³nocnopolskiego z linii moren czo³owych stadia³u poznañskiego. Na analizowanym terenie w dolinie Warty mo¿na wydzieliæ dwie dominuj¹ce terasy ­ nr II i I (nomenklatura wg BART KOWSKIEGO 1957), gdzie strop gruntów rodzimych wystêpuje odpowiednio na rzêdnych 52­55 m n.p.m i 50­53 m n.p.m. Terasy te zosta³y nadbudowane o 2­4 m w czasie historycznego rozwoju miasta. Otwory badawcze zosta³y odwiercone na terasach akumulacyjno-erozyjnych, rozmieszczonych wzd³u¿ rzeki Warty oraz w dolinie Cybiny-Bogdanki. Wzd³u¿ rzeki Warty rozmieszczone s¹ otwory: nr 1 (ul. OEw. M. Magdaleny), nr 2 (ul. K. Wielkiego), nr 3 (ul. Wierzbowa), nr 4 (ul. Kopernika), nr 5 (ul. Dominikañska), nr 15 (ul. £¹kowa). Do badañ wykorzystano równie¿ próbkê z rejonu ul. Nowe Zawady (otwór nr 13), który jest oddalony oko³o 6 km od oeródmieoecia w Poznaniu. W rejonie doliny Cybiny-Bogdanki wykonane zosta³y otwory badawcze: nr 6 (ul. Ku Cytadeli), nr 16 (ul. Kooeciuszki) oraz nr 17 (ul. Kutrzeby), natomiast pozosta³e otwory: nr 7 (ul. Bo¿nicza), nr 8 (ul. Grochowe £¹ki), nr 9 (ul. Ks. Posadzego), nr 10 (ul. Dziekañska), nr 11 (ul. Garbary) i nr 12 (ul. Piaskowa-Szyperska) w miejscu na³o¿enia siê doliny Warty oraz doliny Cy- Ryc. 1. Po³o¿enie, geologia i geomorfologia obszaru badañ i punktów badawczych Fig. 1. Location, geology and geomorphology of the research area and research sites biny-Bogdanki. Dodatkowo zaprezentowano dane z otworu badawczego nr 14 (ul. Ziemowita), zlokalizowanego na prawym brzegu Warty, w dolinie Cybiny, oko³o 7 km od oeródmieoecia. Rozmieszczenie otworów badawczych wynika z miejsc, gdzie wystêpowa³y grunty organiczne, które zosta³y wczeoeniej wykazane w wyniku badañ geotechnicznych lub geologiczno-in¿ynierskich. Do badañ palinologicznych pobierano próby o objêtooeci oko³o 2-3 cm3 i poddawano je standardowej obróbce laboratoryjnej (BERGLUND, RALSKA-JASIEWICZOWA 1986). Jej podstawowym celem by³o usuniêcie mineralnych czêoeci osadu, które utrudniaj¹, a czêsto uniemo¿liwiaj¹ wykonanie preparatu mikroskopowego. Pozosta³¹ czêoeæ osadu poddano maceracji za pomoc¹ mieszaniny bezwodnika kwasu octowego i stê¿onego kwasu siarkowego w proporcji 9 : 1. Tak przygotowany materia³ przep³ukiwano w kwasie octowym i wodzie destylowanej, a nastêpnie zatopiono w glicerynie, co umo¿liwia wieloletnie przechowanie próbek palinologicznych w laboratorium Zak³adu Biogeografii i Paleoekologii w celach porównawczych. W³aoeciwa analiza palinologiczna obejmowa³a jakooeciow¹ i ilooeciow¹ identyfikacjê sporomorf znajduj¹cych siê w preparacie mikroskopowym. Do zliczania stosowano powiêkszenie 400´. Niestety, ze wzglêdu na nisk¹ frekwencjê ziaren py³ku w analizowanych próbach nie by³o mo¿liwe dotrzymanie zasady zliczania minimalnej liczby 500 sporomorf, która pozwala na statystyczne porównanie otrzymanych wyników. Fakt ten spowodowany by³ wysokim udzia³em substancji mineralnej w badanych warstwach osadów rzecznych oraz czêsto z³ym stanem zachowania py³ku. W próbach starano siê oznaczyæ 300­400 sporomorf, ka¿dorazowo liczono co najmniej jeden pe³ny preparat o powierzchni 400 mm2, w przypadku prób o niskiej frekwencji liczono dwa preparaty. Uzyskane wyniki przeliczono na procentowy udzia³ ziaren py³ku drzew i krzewów oraz rooelin zielnych, w tym wskaYników obecnooeci cz³owieka. Na podstawie ilooeciowego i jakooeciowego sk³adu poszczególnych spektrów py³kowych przeprowadzono analizê wieku ich akumulacji. Sk³ad i proporcjê udzia³u ró¿nych typów py³kowych porównano z etapami postglacjalnej sukcesji zbiorowisk rooelinnych w Wielkopolsce (por. np.: TOBOLSKI 1991; LITT, TOBOLSKI 1991; MILECKA 1998; MAKOHONIENKO 2000) i oznaczono najbardziej prawdopodobny czas powstania analizowanych warstw. INFORMACJA O GEOLOGII ANALIZOWANYCH ODCINKÓW DOLIN RZECZNYCH Podstawowymi formami rzeYby terenu badañ s¹ terasy. Zagadnieniami teras w dolinie Warty zajmowa³o siê wielu badaczy, najwiêksze znaczenia maj¹ opracowania Paw³owskiego, Bartkowskiego oraz Witta. PAW£OWSKI (1923) wyró¿ni³, z pominiêciem terasy zalewowej, trzy nastêpne: doln¹ od 2 do 6 m nad rzek¹, oerodkow¹ od 7 do 12 m nad rzek¹, i górn¹, od 15 (17) do 21 m nad rzek¹, gdzie ostatnia terasa wykazuje spadek na pó³noc. W 1957 r. BARTKOWSKI wyró¿ni³ siedem teras od I do VII. WITT (1974) rozszerzy³ ten podzia³ o dodatkow¹ terasê VIII (tab. 1). Stanowiska mezolityczne i neolityczne wystêpuj¹ na wszystkich terasach z wysoczyzn¹ w³¹cznie i brak ich tylko na terasie I, st¹d wniosek, ¿e w paleolicie (czyli wczeoeniej ni¿ co najmniej 8 tys. lat BP) nie by³o jeszcze ni¿szych teras (BARTKOWSKI 1961). Na ryc. 1 zaznaczono miejsca wierceñ otworów badawczych, gdzie otwory T a b e l a 1. Zestawienie poziomów terasowych w prze³omowym odcinku Warty wraz z okresem ich formowania T a b l e 1. Terraces in Warta gap water and time of their forming Terasa* Uk³ad koryta** o ma³ych meanadrach Holocen M³odszy Dryas Bölling o du¿ych meandrach pradolinna (okres bifurkacji) pradolinna sandrowa roztokowe 12,1 tys. lat BP 15,2 tys. lat BP 15,2 tys. lat BP 18,4 tys. lat BP 18,4 tys. lat BP 20,0 tys. lat BP 9,7 tys. lat BP 12,1 tys. lat BP Dzioe 9,7 tys. lat BP Wiek rzeczna Rzêdna stropu w Poznaniu [m n.p.m.] Fazy odwodnienia* Typ teras Okres 52­54,5 zalewowa II 55­57 przejoeciowa III IV 58 62,5­66,5 bifurkacyjne Najstarszy Dryas subfaza chodzieska wycofanie siê l¹dolodu na liniê Pradoliny Toruñsko-Eberswaldzkiej faza poznañska faza leszczyñska VI VII 67­71 74­76 kapta¿owa VIII*** A B C 75 83 90 100­102 wysoczyznowe sandrowa sandrowe i przejoeciowe do sandrów glacjalna * Wed³ug BARTKOWSKIEGO (1957); ** wg GONERY (1986); *** wg WITTA (1974) nr 1, 3 i 5 zlokalizowane s¹ na terasie I, natomiast 2, 4 i 15 na terasie II. Nale¿y zaznaczyæ, ¿e otwory nr 7­12 zlokalizowane s¹ na terasach Warty, które zosta³y uformowane na osadach doliny Cybiny-Bogdanki. Otwory nr: 6, 14, 16 i 17 wystêpuje ju¿ tylko w dolinie Cybiny-Bogdanki. Forma ta ma przebieg z po³udniowego wschodu na pó³nocny zachód, nawi¹zuj¹c kierunkiem do strefy dyslokacyjnej Poznañ­Szamotu³y. Mo¿na st¹d wnioskowaæ, ¿e powstanie doliny Cybiny-Bogdanki mia³o implikacjê w tektonice g³êbszego pod³o¿a. Dzia³alnooeæ erozyjna wód subglacjalnych l¹dolodu zlodowacenia po³udniowopolskiego (?), oerodkowopolskiego oraz pó³nocnopolskiego doprowadzi³a do powstania g³êbokiej i stosunkowo w¹skiej doliny. Osady wype³niaj¹ce dolinê sklasyfikowane zosta³y jako pochodzenia glacigenicznego, interglacjalnego oraz ponownie glacjalnego. O silnej erozji w strukturze Cybiny-Bogdanki oraz odnawialnooeci tej formy w poszczególnych zlodowaceniach oewiadczy brak osadów ogniwa wielkopolskiego. Wed³ug hipotezy KANIECKIEGO (1995) powstanie rowu Cybiny-Bogdanki nale¿y wi¹zaæ ze starym szlakiem odwodnieniowym zwanym Wielkopolsk¹ Dolin¹ Kopaln¹. Forma ta zosta³a udokumentowana i opisana przez D¥BROWSKIEGO (1985). Na zachód od Swarzêdza w czasie formowania siê tej doliny kopalnej nast¹pi³ podzia³ wód, gdzie czêoeæ p³ynê³a dalej w kierunku zachodnim dolin¹ Cybin¹ i nastêpnie przechodzi w dolinê Bogdanki. Dolina Warty oraz dolina Cybiny-Bogdanki przecinaj¹ siê i nak³adaj¹ w rejonie Zagórza, mostu B. Chrobrego, portu rzecznego, ul. Garbary na odcinku na po³udnie od wiaduktu kolejowego stacji Garbary i na pó³noc od skrzy¿owania Estkowskiego-Garbary-Ma³e Garbary. W rejonie doliny Warty osady aluwialne zwi¹zane z dzia³alnooeci¹ rzeki zosta³y od³o¿one na czêoeciowo wyerodowane i³y formacji poznañskiej. Natomiast w dolinie Cybiny-Bogdanki osady aluwialne sedymentowa³y bezpooerednio na utwory plejstoceñskie. Osady korytowe w dolinie Warty na terenie oeródmieoecia w Poznaniu wystêpuj¹ w pasie od 1,1 do 1,4 km. Osady te s¹ podstawowym budulcem terasy zalewowej i nadzalewej (I i II wg nomenklatury BARTKOWSKIEGO 1957). S¹ one wykszta³cone w postaci piasków ró¿noziarnistych, gdzie w profilach przewa¿aj¹ piaski drobne w czêoeci stropowej oraz grube ze ¿wirem w czêoeci sp¹gowej (ryc. 2). Mi¹¿szooeæ osadów aluwialnych jest zmienna ­ od 0,3 do 16,2 m, oerednio 6,1 m. Strop tych osadów wystêpuje na rzêdnej od 45,2 do 58,3 m n.p.m. Poza gruntami piaszczystymi podstawowym materia³em odnotowanym w obrêbie teras s¹ osady wype³niaj¹ce starorzecza (mady powodziowe, osady jeziorne i torfy). Z danych pochodzacych z archiwalnych materia³ów wiertniczych wynika, ¿e grunty organiczne wystêpuj¹ce w rejonie oeródmieoecia w Poznaniu to w przewa¿aj¹cej wiêkszooeci namu³y pylaste i piaszczyste z przewarstwieniami piasków drobnych lub torfów oraz rzadziej obecnych jednorodnych warstw torfów. Grunty organiczne wystêpuj¹ w dolinie Warty od 48,9 do 56,5 m n.p.m. (oerednio 51,7 m n.p.m.) w sp¹gu, a w stropie od 49,7 do 58,2 m n.p.m. (mediana 53,0 m n.p.m.), przy mi¹¿szooeci od 0,2 do 3,9 m (mediana 1,1 m). Lokalnie stwierdzono dwa poziomy gruntów organicznych. Sp¹g g³êbszej warstwy zalega na rzêdnej 50,8 m n.p.m (mediana), strop na rzêdnej 51,6 m n.p.m. (mediana), przy mi¹¿szooeci od 0,3 do 1,7 m (oerednio 0,9 m). Rozdzielenie utworów organicznych nale¿y wi¹zaæ z dzia³alnooeci¹ rozlewiskow¹ rzeki. Osady rzeczne wykszta³cone w dolinie Cybiny-Bogdanki maj¹ mi¹¿szooeæ kilku metrów i s¹ to przede wszystkim piaski drobnoziarniste oraz osady zasto- Ryc. 2. Litologia stanowisk badañ Fig. 2. Lithology of the research sites iskowe (ryc. 2). Osady te wystêpuj¹ do rzêdnej oko³o 50 m n.p.m., gdzie poni¿ej od³o¿one zosta³y osady plejstoceñskie ­ glacigeniczne. Grunty organiczne powsta³e w dolinie Cybiny-Bogdanki zachowa³y siê w przedziale rzêdnych od 45,4­64,0 do 51,3­64,9 m n.p.m. przy mi¹¿szooeciach od 0,3 do 6,8 m. Czêoeæ gruntów organicznych o mniejszych mi¹¿szooeciach nie znajduje siê w miejscu ich pierwotnej akumulacji. S¹ one redeponowane. WYNIKI BADAÑ PALINOLOGICZNYCH NA TLE HOLOCEÑSKIEJ SUKCESJI ROOELINNOOECI W OERODKOWEJ WIELKOPOLSCE I EWOLUCJI DOLINY WARTY I CYBINY-BOGDANKI Wyniki badañ poszczególnych próbek wskazuj¹ zró¿nicowany czas akumulacji, co daje mo¿liwooeæ okreoelenia holoceñskiej ewolucji doliny Warty oraz Cybiny-Bogdanki na analizowanym terenie. Najstarsze s¹ osady z ul. Ku Cytadeli i Genera³a Kutrzeby (dolina Cybiny-Bogdanki) (tab. 2). Pochodz¹ one z okresu borealnego na co wskazuje dominuj¹cy udzia³ ziaren py³ku sosny i leszczyny oraz nieco mniejszy brzozy. Nieliczna obecnooeæ sporomorf drzew mezofilnych, dêbu, wi¹zu i jesionu oewiadczy o rozpoczêciu procesu rozwoju mieszanych lasów lioeciastych panuj¹cych w póYniejszym optimum klimatycznym. Okresy preborealny i borealny, w porównaniu z póYnym glacja³em, charakteryzowa³y siê mniejszymi opadami, zmniejszonym odp³ywem oraz brakiem ekstremalnych powodzi (NOWAK 2001). By³o to spowodowane g³ównie powstaniem zwartej pokrywy leoenej i dominacj¹ sk³adników lasotwórczych w szacie rooelinnej. Wzrost liczebnooeci Pinus sylvestris doprowadzi³ do uformowania ju¿ oko³o 9 tys. lat temu zwartych lasów sosnowych, a miejsce wypieranej brzozy stopniowo zastêpowa³y gatunki termofilne. Oko³o 8,5 tys. lat temu wkroczy³y kolejne sk³adniki lasotwórcze ­ lipa na glebach mineralnych, a póYniej olcha na siedliskach wilgotnych, m.in. w dolinach rzek. Kontynuacja procesu sukcesji regionalnej szaty leoenej trwa³a a¿ do prze³omu okresu borealnego i atlantyckiego ­ 8000 BP (TOBOLSKI 1991). Na siedliskach lokalnych w dolinie rzeki wystêpowa³y zarooela typu ³êgowego z dominuj¹cym udzia³em wierzby, wi¹zu i jesionu, ale stwierdzono tak¿e rzadszy gatunek ­ dereñ oewidwê (Cornus sanguinea). Najni¿sz¹ zieln¹ warstwê tych zbiorowisk tworzy³y gatunki charakterystyczne dla siedlisk wilgotnych i mokrych ³¹k: turzycowate (Cyperaceae, Carex typ), wi¹- zówka (Filipendula), pokrzywa (Urtica), baldaszkowe (Heracleum typ, Apiaceae), marzanowate (Galium typ) oraz typowe rooeliny telmatyczne, jak prawdopodobnie pa³ka w¹skolistna (Sparganium emersum typ) i skrzyp (Equisetum). Sp¹gowe warstwy osadów organicznych z ul. OEw. M. Magdaleny (rzêdne 49,5­51,1 m n.p.m.) oraz ul. Nowe Zawady (rzêdne 49,7­52,4 m n.p.m.) pochodz¹ z okresu atlantyckiego (wg klasyfikacji MANGERUDA i in. 1974). Dominuj¹ w nich ziarna py³ku dêbu, wi¹zu, lipy, jesionu oraz w mniejszym stopniu leszczyny, co jednoznacznie wskazuje na panowanie mieszanych lioeciastych lasów mezofilnych, klimaksowych zbiorowisk charakterystycznych dla optimum klimatycznego. Jednoczeoenie jednak zwraca uwagê stosunkowo liczna obecnooeæ sk³adników zbiorowisk otwartych, co zwi¹zane jest ze specyfik¹ analizowanego terenu. Woeród rooelin zielnych zatem obok sk³adników typowych dla runa leoenego, jak: wrzos (Calluna vulgaris), rutewka (Thalictrum), pszeniec (Melampyrum) czy paproæ orlica (Pteridium aquilinum), stwierdzono elementy zró¿nicowanych zbiorowisk otwartych funkcjonuj¹cych w dolinie rzecznej. Stanowiska bardziej suche zaj- T a b e l a 2. Chronologiczna korelacja analizowanych warstw osadów na tle holoceñskich przemian rooelinnooeci T a b l e 2. Chronological correlation of analysed layers of sediments and Holocene vegetation succession Stratygrafia Dominuj¹ce gatunki Zbiorowiska rooelinne 54,06; 52,97; 51,97 52,89 52,28 Lokalizacja Rzêdna poboru próbki [m n.p.m.] OEredniowiecze DCB/W ul. Bó¿nicza DCB/W ul. Dziekañska DW ul. Dominikañska sosna; trawy, wskaYniki antropogenicz- niewielkie powierzchnie lasów sosnone (rooeliny uprawne, chwasty, pastwis- wych i lioeciastych; kowe, ruderalne) zbiorowiska rooelinne zwi¹zane z gospodark¹ cz³owieka: pola uprawne, pastwiska, nieu¿ytki sosna, brzoza, d¹b, olcha; bory sosnowe o ograniczonej powierzszczaw, babka lancetowata, rooeliny ³¹- chni, zbiorowiska lasów lioeciastych, w tym kowe, uprawne i chwasty ³êgowych; zbiorowiska otwarte: ³¹kowe, pastwiskowe i niewielki area³ upraw d¹b, leszczyna; olcha las dêbowo-leszczynowy z niewielkim udzia³em drzew mezofilnych: lipy i wi¹zu; niewielkie powierzchnie zbiorowisk otwartych ­ ³¹kowych mieszany las lioeciasty dêbowo-wi¹zowo-lipowy z udzia³em leszczyny; ³êgi na siedliskach wilgotnych wzd³u¿ rzeki lasy sosnowo-brzozowe, wzrost udzia³u mezofilnych sk³adników lasu lioeciastego SA DW ul. OEw. M. Magdaleny DW ul. Wierzbowa 53,05; 52,95 52,26 SB 55,5 53,80; 51,60; 51,00 51,77 51,67 51,33 51,10; 50,50; 49,55 d¹b, wi¹z, lipa, jesion, leszczyna DCB ul. Gen. Kutrzeby DW ul. Kazimierza Wlk. DCB/W ul. Grochowe £¹ki DW ul. Kopernika DCB/W ul. Ks. I. Posadzego AT DW ul. OEw. M. Magdaleny BO DCB ul. Gen. Kutrzeby DCB ul. Ku Cytadeli 51,39 50,5 sosna, brzoza, leszczyna DCB ­ dolina Cybiny-Bogdanki, DW ­ dolina Warty, DCB/W ­ na³o¿enie doliny Warty na dolinê Cybiny-Bogdanki mowa³y z³o¿one (Aster typ, Cichorioidae), bylice (Artemisia) czy bniec (Silene typ). Wystêpowanie tej ostatniej rooeliny mog³o byæ ju¿ skutkiem obecnooeci cz³owieka, którego aktywnooeæ w oerodkowej Wielkopolsce potwierdzaj¹ tak¿e ziarna py³ku szczawiu (Rumex). Stanowiska bardziej wilgotne, po³o¿one bli¿ej rzeki, okupowa³y: turzyce (Carex typ, Cyperaceae), skrzyp (Equisetum), pokrzywa (Urtica) i baldaszkowe (Heracleum typ, Sium typ, Apiaceae). Nadbrze¿ne zbiorowiska leoene w okresie atlantyckim zdecydowanie opanowa³a olsza, jej wysoka liczebnooeæ wyraYnie zaznacza siê we wszystkich analizowanych spektrach py³kowych. M³odszy wiek próbek (okres subborealny) wykaza³y analizy warstw z ul.: Kazimierza Wielkiego, Kopernika i £¹kowej w obrêbie doliny Warty oraz ul.: Grochowe £¹ki, Kutrzeby i Ksiêdza Posadzego na terenie doliny Cybiny-Bogdanki. Osady organiczne tego okresu wykszta³cone s¹ w postaci torfów i namu³ów zalegaj¹cych w przedziale rzêdnych od 51 do 52 m n.p.m. (rzadziej wy¿ej otwór nr 2, ul. Kazimierza Wlk. lub otwór nr 17, ul. Kutrzeby), które przewa¿nie oddzielone s¹ od osadów kulturowych warstw¹ piasków. Wyniki analizy py³kowej sygnalizuj¹ panowanie mieszanych lasów lioeciastych z dêbem, lip¹ i jesionem oraz pomniejszonym udzia³em wi¹zu (tzw. spadek wi¹zu koñczy okres atlantycki holocenu). Zaznacza siê obecnooeæ buka (Fagus sylvatica) i grabu (Carpinus betulus) ­ ostatnich gatunków drzew imigruj¹cych podczas holocenu ­ oraz relatywnie liczne wystêpowanie sk³adników NAP, oewiadcz¹ce o funkcjonowaniu terenów otwartych, g³ównie ³¹kowych. Taki sk³ad spektrów py³kowych sugeruje akumulacjê osadów w czasie 4,5­3 tys. lat BP. Stosunkowo s³abo zaznaczone s¹ w tym okresie oelady aktywnooeci cz³owieka. Nielicznie wystêpuj¹ ziarna py³ku rooelin ruderalnych, na przy- k³ad bylicy (Artemisia). Pokrzywa, zwykle zaliczana do wskaYników antropopresji (BEHRE 1981), w tym przypadku pochodzi raczej ze zbiorowisk ³êgowych wystêpuj¹cych w dolinie rzecznej. Bioindykatorami obecnooeci cz³owieka na badanym terenie s¹ ziarna py³ku szczawiu (Rumex) i babki lancetowatej (Plantago lanceolata) ­ wskaYniki gospodarki hodowlanej (BEHRE 1981). Od koñca okresu subborealnego przez ca³y subatlantyk obserwuje siê tendencjê do oziêbienia klimatu przy jednoczesnym wzrooecie wilgotnooeci. Podnosi siê poziom wód w jeziorach i rzekach (NOWAK 2001). W starszej czêoeci okresu subatlantyckiego zwilgotnienie klimatu spowodowa³o powszechny rozwój torfowisk, czego efektem by³o powstanie m.in. zabagnieñ na Grochowych £¹kach (ul. Bó¿nicza) i akumulacja osadów organicznych w starorzeczach. Grunty pochodzenia rooelinnego wykszta³ci³y siê w poziomie rzêdnych od 52 do 54 m n.p.m. Osady te by³y akumulowane podczas ostatnich dwóch tysiêcy lat (ul.: OEw. M. Magdaleny, Wierzbowa, Bo¿nicza), w tym (zw³aszcza) w okresie wczesnego oeredniowiecza (ul.: Dominikañska, Bó¿nicza i Dziekañska). OEwiadczy o tym z regu³y obni¿ona proporcja ziaren py³ku drzew i krzewów do sporomorf rooelin zielnych, co odzwierciedla wysoki stopieñ odlesienia w tym okresie. Niski jest udzia³ sk³adników lioeciastych tworz¹cych zbiorowiska leoene, dominuj¹cy udzia³ zaznacza sosna. O silnej antropopresji oewiadczy wystêpowanie wskaYników obecnooeci cz³owieka, takich jak ziarna py³ku rooelin uprawnych (¿yto, pszenica, gryka, konopie) oraz chwastów (np. chaber b³awatek, komosowate). OErodkowa Wielkopolska podczas ostatnich dwóch tysiêcy lat by³a miejscem silnego osadnictwa, a zmiany zapocz¹tkowane w okresie wp³ywów rzymskich, a zw³aszcza kontynuowane podczas rozwoju pañstwa polskie- go w oeredniowieczu doprowadzi³y do trwa³ych przekszta³ceñ oerodowiska naturalnego, w tym szaty rooelinnej. Do czasów wspó³czesnych podlega³a ona sta³ej synantropizacji o ró¿nym stopniu nasilenia, a zbiorowiska leoene nie zosta³y w pe³ni zregenerowane. Ze oeredniowiecza pochodz¹ równie¿ gytie zwi¹zane z przemianami rejonu Starego Miasta w Poznaniu. S¹ to g³ównie gytie drobnodetrytusowe z ma³¹ zawartooeci¹ wêglanu wapnia, powstaj¹ce w fosach otaczaj¹cych gród (ul. Ma³e Garbary, ul. Garbary) i m³ynach wodnych (pl. Wiosny Ludów) oraz innych cieków i stawów. Gytie te charakteryzuj¹ siê tak¿e du¿¹ zawartooeci¹ artefaktów archeologicznych takich, jak: ceramika, wêgle drzewne, kooeci, fragmen- ty skór, ceramiki czy te¿ kawa³ki drewna (NOWAK 2001). Rozwój doliny Warty i Cybiny-Bogdanki przedstawiono za pomoc¹ tab. 3. BADANIA WIEKU METOD¥ C-14 Osady organiczne nawiercone w dolinie Warty poza obrêbem miasta Poznania w obrêbie teras by³y wielokrotnie oznaczone palinologiczne i metod¹ C14 (ryc. 3). W celu okreoelenia wieku osadów organicznych w rejonu oeródmieoecia w Poznaniu wykonano 10 oznaczeñ metod¹ C-14. Badania przeprowadzono w Laboratorium C-14 Instytutu Fizyki Politechniki OEl¹skiej w Gliwicach pod kierunkiem prof. dr hab. Anny Pazdur. (tab. 4). Ryc. 3. Stanowiska poboru rdzeni i próbek osadów wype³nieñ paleokoryt Kolumny zacienione oznaczaj¹ rdzenie badane i datowane metodami paleobotanicznymi, kolumny niezacienione dotycz¹ rdzeni datowanych wy³¹cznie C14, 1 ­ ¯abinko, 2 ­ Mechlin, 3 ­ Jaszkowo, 4 ­ Zbrudzewo I, 5 ­ Zbrudzewo II, 6 ­ Czmoniec A, 7 ­ Czmoniec B, 8 ­ Gogolewo, 9 ­ Czmoñ, 10 ­ D¹browa Fig. 3. Sites of cores and samples of sediments in paleoriver channels Cores dated by paleobotanical and radiocarbon methods are shaded; cores dated by radiocarbon method only are transparent; 1 ­ ¯abinko, 2 ­ Mechlin, 3 ­ Jaszkowo, 4 ­ Zbrudzewo I, 5 ­ Zbrudzewo II, 6 ­ Czmoniec A, 7 ­ Czmoniec B, 8 ­ Gogolewo, 9 ­ Czmoñ, 10 ­ D¹browa T a b e l a 3. Rozwój doliny Warty i Cybiny-Bogdanki w holocenie T a b l e 3. Development of Warta and Cybina-Bogdanka Valleys in Holocene Przewa¿aj¹ce procesy geomorfologiczne Opis osadów Wiek 103 lat BP Chronostratygrafia 0,0­0,5 SA3 0,5­0,75 SA2 lokacja miasta Poznania spowodowa³a powstanie gruntów gytie powsta³e w fosach b¹dY w m³ynach wodnych (pl. kulturowych (nasypowych), przypada maksimum ekstre- Wiosny Ludów 50,6­57 m n.p.m., Ma³e Garbary 56,3­57,2 m malnych powodzi, regulacja koryta rzeki n.p.m.); cech¹ osadów jest niska zawartooeæ wêglanu wapnia, du¿a domieszek kulturowych (cegie³, kooeci, skóry, naczyñ i in.); w osadach nasypowych czêste wystêpowanie piasków drobnych i bardzo drobnych, zwi¹zanych z powodziami 0,75­2,0 2,0­2,8 SA1 wzrost ekstremalnych powodzi, ,,pojawienie siê" polderu osady powodziowe i organiczne z doliny Warty i Bogzalewowego w rejonie Grochowych £¹k danki zalegaj¹ce bezpooerednio pod warstw¹ nasypów powy¿ej rzêdnej 52,0 m n.p.m. do rzêdnej oko³o 54 m n.p.m. wzrost poziomu wody, zwiêkszenie przep³ywu w Warcie, (ul.: Bo¿nicza, Dominikañska, OEw. M. Magdaleny, Wierzpowolna agradacja doliny przez nak³adanie siê osadów bowa, Dziekañska) powodziowych osady organiczne z rejonu ul.: Kazimierza Wielkiego, Kopernika, Kutrzeby i £¹kowej przewa¿nie 51,0­52,0 m n.p.m., najczêoeciej oddzielone warstw¹ piasków od osadów kulturowych 2,8­5,0 SB wzrost destrukcji lasów zwi¹zany z wp³ywem cz³owieka na oerodowisko; spadek transpiracji, podwy¿szony przep³yw ekstremalnych wód w rzece, pocz¹tek agradacji doliny Warty 5,0­8,4 AT równowaga miedzy erozj¹ a akumulacj¹, wzrost temp. osady organiczne z rejonu ul. OEw. M. Magdaleny ­ rzêdne i wilgotnooeci jest zrównowa¿ony wzrostem transpiracji 49,5­51,1 m n.p.m. oraz osady organiczne w dolinie Cydrzew lioeciastych biny-Bogdanki z rejonu ul. Ziemowita ­ 48,7­52,4 m n.p.m. 8,4­9,3 BO erozja wg³êbna i boczna, wcinanie siê rzeki w osady nieredeponowane osady organiczne w dolinie Cybinyneogeñskie -Bogdanki po³o¿one poni¿ej rzêdnej 52,0­51,0 m n.p.m. 9,3­10,25 PB erozja wg³êbna i boczna, rozciêcie terasy II, powstanie piaski i ¿wiry z obszaru Starego Rynku, terasa II przejoecioma³ych koryt rzecznych, brak ekstremalnych powodzi, wa, rzêdna 55­56 m n.p.m. rozciêcie terasy III Wed³ug NOWAKA (2001, zmienione, uzupe³nione, poprawione) T a b e l a 4. Wyniki oznaczeñ wieku metod¹ C-14 gruntów organicznych z rejonu oeródmieoecia w Poznaniu T a b l e 4. Results of C14 datings of organic layers in the center of Poznañ Nr otworu 1 2 4 6 8 11 12 14 15 16 Lokalizacja ul. OEw. Marii Magdaleny ul. K. Wielkiego ul. Kopernika ul. Ku Cytadeli ul. Grochowe £¹ki ul. Garbary ul. Piaskowa ul. Ziemowita ul. £¹kowa ul. Kooeciuszki G³êbokooeæ pobrania [m p.p.t.] 6,40 7,00 5,80 10,00 6,30 18,60 4,00­4,40 5,10 5,0 14,30 Rzêdna pobrania [m n.p.m.] 51,10 51,00 51,67 50,50 51,77 38,61 51,00­50,60 63,80 51,79 51,08 Nr laboratoryjny Gd-12571 Gd-30048 Gd-30047 Gd-30046 15683 15086 15688 15688 Gd-30085 Gd-12753 Wiek BP [lata] 5810±75 3690±90 4260±190 15 590±670 14 690±225 13 000±250 10 870±270 6155±150 4410±90 > 37 300 Nale¿y jednak podkreoeliæ, ¿e datowanie pojedynczych prób z warstw osadów na ró¿nych stanowiskach mo¿e daæ niepewne wyniki. Zale¿¹ one od rodzaju oznaczanej materii organicznej, wielkooeci próby, precyzji aparatury itd. W przypadku sekwencji oznaczanych osadów mo¿liwe jest wyznaczenie krzywej depth-age model, która pozwala na weryfikacjê wyników i odrzucenie prób zdecydowanie odbiegaj¹cych od pozosta³ych oznaczeñ. W przypadku pojedynczych prób taka weryfikacja jest niemo¿liwa, dlatego konieczna jest ostro¿nooeæ w ich interpretacji i porównanie z innymi metodami (np. palinologiczn¹), zw³aszcza w przypadku prób z póYnego glacja³u, w których obserwowane jest zjawisko ,,radiowêglowego plateau" (AMMANN, LOTTER 1989; LOTTER 1991). PODSUMOWANIE Na podstawie wyników analiz palinologicznych stwierdzono, ¿e osady organiczne wykszta³cone w dolinie Warty w rejonie oeródmieoecia w Poznaniu s¹ wieku holoceñskiego, a ich depozycja przypada na okres od atlantyckiego po wczesne oeredniowiecze. Równie¿ badania wieku tych osadów metod¹ C14 w pe³ni potwierdzaj¹ takie datowanie, gdy¿ wiek dwóch badanych próbek wynosi od 5810±75 do 3690±90 lat BP. Osady organiczne zdeponowane w dolinie Cybiny-Bogdanki tworzy³y siê, jak wynika z analiz palinologicznych, od okresu borealnego po wczesne oeredniowiecze. Jednak oznaczenia metod¹ C14 gruntów organicznych zalegaj¹cych poni¿ej rzêdnej 52 m n.p.m. sugeruj¹ powstanie tych osadów u schy³ku plejstocenu ­ od 15 590±670 do 10 870±270 lat BP lub nawet powy¿ej 37 300 BP. Brak zbie¿nooeci miêdzy badaniami palinologicznymi oraz datowaniem C14 osadów organicznych zdeponowanych w dolinie Cybiny-Bogdanki wskazuje na ich redepozycjê, wymieszanie i ponown¹ akumulacjê. OEwiadczy o tym równie¿ brak jednoznacznej oceny wieku akumulacji osadów z rejonu otworu nr 12 i 16 metod¹ palinologiczn¹. Jedynie próbka torfów BERGLUND B.E., RALSKA-JASIEWICZOWA M., 1986: Pollen analysis. [W:] B.E. Berglund (red.), Handbook of Holocene Palaeoecology and Palaeohydrology, John Wiley and Sons, London, New York, 455­483. D¥BROWSKI S., 1985: Dolina kopalna z interglacja³u mazowieckiego w Wielkopolsce OErodkowej. Biul. Inst. Geol., 348. Warszawa. GONERA P., 1986: Zmiany geometrii koryt meandrowych Warty na tle wahañ klimatycznych w póYnym wistulianie i holocenie. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 33. KANIECKI A., 1993: Poznañ dzieje miasta wod¹ pisane. Czêoeæ I. Przemiany rzeYby i sieci wodnej, Aquarius, Poznañ. KONDRACKI J., 1998: Geografia regionalna Polski. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. KOZARSKI S., 1989: Skale czasu a rytm zdarzeñ geomorfologicznych vistulianu na Ni¿u Polskim. Czas. Geogr., LVII, 2. KOZARSKI S., GONERA P., ANTCZAK B., 1988: Valley floor development and paleohydrological chenges: The late Vistulian and Holocene history of the Warta river (Poland). Lake, mire and river environments, G. Lang, C. Schluchter, Dalkema, Rotterdam. LITT T., TOBOLSKI K., 1991: Materia³y do postglacjalnej historii rooelinnooeci okolic Lednicy. Czêoeæ I. Badania palinologiczne osadów Jeziora Lednickiego ­ rdzeñ V/86. [W:] K. Tobolski (red.), Wstêp do Paleoekologii Lednickiego Parku Krajobrazowego, Wyd. Nauk. UAM, Poznañ, 57-61. MAKOHONIENKO M., 2000: Przyrodnicza historia Gniezna. Homini, Bydgoszcz­Poznañ, 1­120. MANGERUD J., ANDERSEN S.T., BERGLUND B.E., DONNER J.J., 1974: Quaternary Statigraphy of Norden, a proposal for terminology and classification. Boreas, 3, 109­128. MILECKA K., 1998: Historia dzia³alnooeci cz³owieka w okolicach Giecza i Wagowa w oewietle analizy py³kowej. Bibl. Stud. Lednickich III, Poznañ, 43­95. NOWAK D., 2001: Holoceñska ewolucja doliny Warty w rejonie Starego Miasta w Poznaniu w oewietle badañ osadów organicznych. Praca magisterska, UAM, Poznañ. OKUNIEWSKA I., TOBOLSKI K., 1981: Wstêpne wyniki badañ paleobotanicznych z dwóch paleomandrów w dolinie Warty ko³o Poznania. Bad. Fizjogr. nad Pol. Zach., XXXIV, Ser. A, Geogr. Fiz. PAW£OWSKI S., 1929: Rozwa¿ania nad morfologi¹ doliny Warty pod Poznaniem. Bad. Geogr., 4/5, Poznañ. wydatowana z otworu nr 14 z rzêdnej 63,8 m n.p.m. wskazuje na ich powstanie w okresie atlantyckim ­ 6155±150 lat BP. Nale¿y jednak zaznaczyæ, ¿e otwór nr 14 jest zlokalizowany wprawdzie w dolinie Cybiny-Bogdanki, ale oko³o 6 km na wschód od oeródmieoecia. Na podstawie przeprowadzonych badañ i uzyskanych wyników stwierdzono, ¿e rozwój osadów organicznych w dolinie Cybiny-Bogdanki nast¹pi³ wczeoeniej ni¿ w dolinie Warty. W celu pe³nego okreoelenia genezy tej doliny potrzebne s¹ dalsze prace zmierzaj¹ce do rozpoznania budowy geologicznej tego rejonu oraz okreoelenia przebiegu granicy pomiêdzy poszczególnymi osadami o zró¿nicowanym wieku. Do celów badawczych potrzebne s¹ g³êbokie otwory wiertnicze, na podstawie których bêdzie mo¿na pobraæ próby osadów, okreoeliæ ich cechy strukturalno-teksturalne oraz wykonaæ badania palinologiczne wraz z wyznaczeniem wieku. LITERATURA ANTCZAK B., 1986: Transformacja uk³adu koryta i zanik bifurkacji Warty w pradolinie warszawsko-berliñskiej i po³udniowej czêoeci poziomu poznañskiego podczas póYnego vistulianu. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 35. BARTKOWSKI T., 1957: Rozwój polodowcowej sieci hydrograficznej w Wielkopolsce OErodkowej. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 8: 1. BARTKOWSKI T., 1961: O wieku teras w prze³omowej dolinie Warty pod Poznaniem. Spraw. PTPN. BARTKOWSKI T., 1961: Wiek teras w prze³omowej dolinie Warty pod Poznaniem a stanowisko archeologiczne w Poznaniu-Staro³êce. Fontes Archaeologici Posnanienses, Vol. XII. BARTKOWSKI T., KRYGOWSKI B., 1959: Próba kartograficznego ujêcia geomorfologii najbli¿szej okolicy Poznania. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 2, 21. BEHRE K.-E., 1981: The interpretation of anthropogenic indicators in pollen diagrams. Pollen et Spores, 23, 2, 225­245. TOBOLSKI K., 1991: Dotychczasowy stan badañ paleobotanicznych i biostratygraficznych Lednickiego Parku Krajobrazowego. [W:] K. Tobolski (red.), Wstêp do Paleoekologii Lednickiego Parku Krajobrazowego, Wyd. Nauk. UAM, Poznañ, 11-34. Recenzent: prof. dr hab. Wojciech Stankowski WITT A., 1974: Rekonstrukcja kierunku odp³ywu wód w poziomie najwy¿szej terasy prze³omowego odcinka Warty pod Poznaniem. Bad. Fizjogr. nad Pol. Zach., 27, Ser. A, Geogr. Fiz. 1Maciej Troæ Instytut In¿ynierii L¹dowej Politechnika Poznañska 2Krystyna Milecka Instytut Paleogeografii i Geoekologii Wydzia³ Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu THE AGE OF ALUVIAL ORGANIC SEDIMENTS IN WARTA AND CYBINA-BOGDANKA VALLEYS IN THE CENTRE OF POZNAÑ Summary The main aim of this paper was to define the time of formation of flooding terrace and transitional Warta Valley and age of organic sediments accumulated in Cybina-Bogdanka Valley. Warta Valley in Poznañ was formed as a result of melting water flow during the recession of icesheet from N Poland from the end morraines of Poznañ stage. At the research area according to Bartkowski (1957) two main terraces are dominant: I and II. They were accumulated (of ca 2­4 m thickness) during the historical development of the city. Above these terraces, erosive plains were found mainly built from moraine material. They were rebuilt at the time of river valley forming. Cybina-Bogdanka Valley is older and it crosses Warta River Valley. Genesis and time of origin of these valleys has been researched many times but pollen analysis of organic sediments like their C14 age determinations were never done. During the geotechnic works in the center of Poznañ in last years, samples from organic sediments layers were taken and pollen analysis and C14 dates were done. Places of works (rebuilding) in Poznañ were the research sites at the same time and they were distributed at the accumulation and erosion terraces along Warta and Cybina-Bogdanka. Palynological results indicate the Holocene age of organic sediments. The oldest ones in Warta Valley were accumulated in the Boreal Period, and next in the Atlantic, Subboreal and Subatlantic Periods. Some layers came from the Middle Ages. Similar age was indicated by C14 dates. In Cybina-Bogdanka Valley palynological results suggest accumulation of organic layer throughout the Holocene to the Middle Ages, however C14 dates indicate different late-glacial time of accumulation as well. Incompatibility of pollen and radiocarbon data in Cybina-Bogdanka Valley probably results from redeposition. It is possible also because of unequivocal palynological estimation of sediments age from two sites. General conclusion is that development of organic sediments in Cybina-Bogdanka Valley was earlier than in Warta Valley, however more research is necessary to recognize complete geology and differentiated time of accumulation of all the layers. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnia de Gruyter

The Age of Aluvial Organic Sediments in Warta and Cybina-Bogdanka Valleys in the Centre of Poznań

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/the-age-of-aluvial-organic-sediments-in-warta-and-cybina-bogdanka-kf0N6g2BxJ

References (3)

Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2008 by the
ISSN
2081-6014
DOI
10.2478/v10116-009-0012-2
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10116-009-0012-2 BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSK¥ ZACHODNI¥ Seria A ­ Geografia Fizyczna, Tom 59: 145­159 2008 WIEK OSADÓW ALUWIALNYCH DOLINY WARTY ORAZ DOLINY CYBINY-BOGDANKI W REJONIE OERÓDMIEOECIA W POZNANIU ZARYS TREOECI Celem niniejszego opracowania by³o okreoelenie czasu powstania terasy zalewowej i przejoeciowej doliny Warty oraz wieku osadów wype³niaj¹cych dolinê Cybiny-Bogdanki. Doliny Warty pod Poznaniem zaczê³a tworzyæ siê w wyniku sp³ywu wód roztopowych, w czasie recesji l¹dolodu pó³nocnopolskiego z linii moren czo³owych stadia³u poznañskiego. Na analizowanym terenie dominuj¹ dwie terasy ­ nr II i I (wg BARTKOWSKIEGO 1957), które zosta³y nadbudowane o 2­4 m w czasie historycznego rozwoju miasta. Powy¿ej teras akumulacyjnych wystêpuj¹ równiny erozyjne jako obszary g³ównie zbudowane z gruntów morenowych, które uleg³y przemodelowaniu w czasie formowania siê doliny rzecznej. Równiny erozyjne pokryte s¹ czêoeciowo piaskami, czêoeciowo zaoe pozbawione ich i ukazuj¹ glinê zwa³ow¹ na powierzchni. Dolina Cybiny-Bogdanki ma starsze pochodzenie i krzy¿uje siê z dolin¹ Warty. Geneza oraz wiek powstania tych struktur by³y przedmiotem wielu badañ, ale dotychczas nie przeprowadzono ekspertyz palinologicznych osadów organicznych oraz nie okreoelano ich wieku metod¹ C-14. Podczas wykonywania prac geotechnicznych na terenie oeródmieoecia w Poznaniu w ostatnich kilku latach pobrano próby osadów organicznych i poddano je analizie py³kowej oraz radiowêglowym oznaczeniom wieku. Stanowiska badañ, wynikaj¹ce z prac prowadzonych w oeródmieoeciu, by³y rozmieszczone na terasach akumulacyjno-erozyjnych wzd³u¿ Warty i Cybiny-Bogdanki. Wyniki badañ palinologicznych osadów z doliny Warty wskazuj¹ na holoceñski czas akumulacji. Najstarsze osady powsta³y w okresie borealnym, kolejne w atlantyckim, subborealnym i subatlantyckim. Szereg warstw akumulowanych by³o podczas oeredniowiecza. Podobne wyniki otrzymano na podstawie radiowêglowych oznaczeñ wieku. W dolinie Cybiny-Bogdanki badania palinologiczne sugeruj¹ akumulacjê analizowanych warstw podczas poszczególnych okresów holocenu od wczesnoholoceñskich do wczesnego oeredniowiecza, natomiast oznaczenie wieku metod¹ C14 wskazuje odmienny ­ póYnoglacjalny czas akumulacji osadów. Brak zbie¿nooeci miêdzy badaniami palinologicznymi oraz datowaniem C14 osadów organicznych zdeponowanych w dolinie Cybiny-Bogdanki prawdopodobnie oznacza ich redepozycjê i wymieszanie. Wskazuje na to równie¿ brak jednoznacznej palinologicznej oceny wieku akumulacji osadów z dwóch stanowisk. Na podstawie przeprowadzonych badañ i uzyskanych wyników stwierdzono, ¿e rozwój osadów organicznych w dolinie Cybiny-Bogdanki nast¹pi³ wczeoeniej ni¿ w dolinie Warty, jednak¿e w celu pe³nego okreoelenia genezy tego szlaku dolinnego i ekstensywnego kopalnego obni¿enia nieodzowne s¹ dalsze prace zmierzaj¹ce do rozpoznania budowy geologicznej oraz okreoelenia przebiegu granicy pomiêdzy poszczególnymi osadami o zró¿nicowanym wieku. WSTÊP Na terenie oeródmieoecia w Poznaniu nak³adaj¹ siê dwie struktury geomorfologiczne: prze³omowego odcinka doliny Warty oraz doliny Cybiny-Bogdanki. Ge- neza i wiek powstania tych struktur by³y przedmiotem wielu badañ (PAW£OWSKi 1929; BARTKOWSKI 1957; WITT 1974), ale jak dotychczas nie przeprowadzono ekspertyz palinologicznych osadów organicznych oraz nie okreoelano ich wieku me- tod¹ C-14 w analizowanym rejonie. W czasie prac badawczych zwi¹zanych z przygotowaniem rozprawy doktorskiej wspó³autora niniejszego opracowania na temat Warunków geooerodowiskowych rejonu Starego Miasta w Poznaniu oraz w trakcie wykonywania robót geotechnicznych na terenie oeródmieoecia w Poznaniu pobrano próbki gruntów organicznych z osadów aluwialnych wype³niaj¹cych doliny Warty i Cybiny-Bogdanki. Wybrane próbki by³y poddane analizie palinologicznej, a w celu bezwzglêdnego okreoelenia wieku tych osadów przeprowadzono badania metod¹ C14. Wyniki badañ zaprezentowane poni¿ej okreoelaj¹ czas powstania terasy zalewowej i przejoeciowej doliny Warty oraz wiek osadów wype³niaj¹cych dolinê Cybiny-Bogdanki. Powy¿ej teras akumulacyjnych wystêpuj¹ równiny erozyjne jako obszary g³ównie zbudowane z gruntów morenowych, których strop uleg³ przemodelowaniu w czasie formowania siê doliny rzecznej. Strop gruntów rodzimych wystêpuje od 55 do 72 m, co odpowiada terasom od III do VII (wg BARTKOWSKIEGO 1957). Dolina Cybiny-Bogdanki o przebiegu pó³nocny zachód­po³udniowy wschód ma starsze pochodzenie i krzy¿uje siê z dolin¹ Warty (ryc. 1). Interesuj¹ce, ¿e dolina ta wype³niona jest przez osady klastyczne a¿ do rzêdnej oko³o 0 m n.p.m. i w g³êbszych archiwalnych otworach hydrogeologicznych nie stwierdzono wystêpowania osadów ogniwa wielkopolskiego w postaci tak charakterystycznych w tym rejonie Wielkopolski i³ów formacji poznañskiej. TEREN BADAÑ ORAZ SZKIC GEOMORFOLOGICZNY LOKALIZACJA STANOWISK I METODY BADAÑ Teren badañ w podziale administracyjnym miasta Poznania zajmuje obszar oeródmieoecia, na lewym brzegu Warty. W podziale geomorfologicznym, zaproponowanym przez KONDRACKIEGO (1998), analizowana czêoeæ miasta po³o¿ona jest w Poznañskim Prze³omie Warty, granicz¹c od zachodu z Równin¹ Poznañsk¹, a od wschodu z Równin¹ Wrzesiñsk¹. Przyjmuje siê, ¿e dolina Warty pod Poznaniem w swym obecnym wyrazie zaczê³a tworzyæ siê w wyniku sp³ywu wód roztopowych, w czasie recesji l¹dolodu pó³nocnopolskiego z linii moren czo³owych stadia³u poznañskiego. Na analizowanym terenie w dolinie Warty mo¿na wydzieliæ dwie dominuj¹ce terasy ­ nr II i I (nomenklatura wg BART KOWSKIEGO 1957), gdzie strop gruntów rodzimych wystêpuje odpowiednio na rzêdnych 52­55 m n.p.m i 50­53 m n.p.m. Terasy te zosta³y nadbudowane o 2­4 m w czasie historycznego rozwoju miasta. Otwory badawcze zosta³y odwiercone na terasach akumulacyjno-erozyjnych, rozmieszczonych wzd³u¿ rzeki Warty oraz w dolinie Cybiny-Bogdanki. Wzd³u¿ rzeki Warty rozmieszczone s¹ otwory: nr 1 (ul. OEw. M. Magdaleny), nr 2 (ul. K. Wielkiego), nr 3 (ul. Wierzbowa), nr 4 (ul. Kopernika), nr 5 (ul. Dominikañska), nr 15 (ul. £¹kowa). Do badañ wykorzystano równie¿ próbkê z rejonu ul. Nowe Zawady (otwór nr 13), który jest oddalony oko³o 6 km od oeródmieoecia w Poznaniu. W rejonie doliny Cybiny-Bogdanki wykonane zosta³y otwory badawcze: nr 6 (ul. Ku Cytadeli), nr 16 (ul. Kooeciuszki) oraz nr 17 (ul. Kutrzeby), natomiast pozosta³e otwory: nr 7 (ul. Bo¿nicza), nr 8 (ul. Grochowe £¹ki), nr 9 (ul. Ks. Posadzego), nr 10 (ul. Dziekañska), nr 11 (ul. Garbary) i nr 12 (ul. Piaskowa-Szyperska) w miejscu na³o¿enia siê doliny Warty oraz doliny Cy- Ryc. 1. Po³o¿enie, geologia i geomorfologia obszaru badañ i punktów badawczych Fig. 1. Location, geology and geomorphology of the research area and research sites biny-Bogdanki. Dodatkowo zaprezentowano dane z otworu badawczego nr 14 (ul. Ziemowita), zlokalizowanego na prawym brzegu Warty, w dolinie Cybiny, oko³o 7 km od oeródmieoecia. Rozmieszczenie otworów badawczych wynika z miejsc, gdzie wystêpowa³y grunty organiczne, które zosta³y wczeoeniej wykazane w wyniku badañ geotechnicznych lub geologiczno-in¿ynierskich. Do badañ palinologicznych pobierano próby o objêtooeci oko³o 2-3 cm3 i poddawano je standardowej obróbce laboratoryjnej (BERGLUND, RALSKA-JASIEWICZOWA 1986). Jej podstawowym celem by³o usuniêcie mineralnych czêoeci osadu, które utrudniaj¹, a czêsto uniemo¿liwiaj¹ wykonanie preparatu mikroskopowego. Pozosta³¹ czêoeæ osadu poddano maceracji za pomoc¹ mieszaniny bezwodnika kwasu octowego i stê¿onego kwasu siarkowego w proporcji 9 : 1. Tak przygotowany materia³ przep³ukiwano w kwasie octowym i wodzie destylowanej, a nastêpnie zatopiono w glicerynie, co umo¿liwia wieloletnie przechowanie próbek palinologicznych w laboratorium Zak³adu Biogeografii i Paleoekologii w celach porównawczych. W³aoeciwa analiza palinologiczna obejmowa³a jakooeciow¹ i ilooeciow¹ identyfikacjê sporomorf znajduj¹cych siê w preparacie mikroskopowym. Do zliczania stosowano powiêkszenie 400´. Niestety, ze wzglêdu na nisk¹ frekwencjê ziaren py³ku w analizowanych próbach nie by³o mo¿liwe dotrzymanie zasady zliczania minimalnej liczby 500 sporomorf, która pozwala na statystyczne porównanie otrzymanych wyników. Fakt ten spowodowany by³ wysokim udzia³em substancji mineralnej w badanych warstwach osadów rzecznych oraz czêsto z³ym stanem zachowania py³ku. W próbach starano siê oznaczyæ 300­400 sporomorf, ka¿dorazowo liczono co najmniej jeden pe³ny preparat o powierzchni 400 mm2, w przypadku prób o niskiej frekwencji liczono dwa preparaty. Uzyskane wyniki przeliczono na procentowy udzia³ ziaren py³ku drzew i krzewów oraz rooelin zielnych, w tym wskaYników obecnooeci cz³owieka. Na podstawie ilooeciowego i jakooeciowego sk³adu poszczególnych spektrów py³kowych przeprowadzono analizê wieku ich akumulacji. Sk³ad i proporcjê udzia³u ró¿nych typów py³kowych porównano z etapami postglacjalnej sukcesji zbiorowisk rooelinnych w Wielkopolsce (por. np.: TOBOLSKI 1991; LITT, TOBOLSKI 1991; MILECKA 1998; MAKOHONIENKO 2000) i oznaczono najbardziej prawdopodobny czas powstania analizowanych warstw. INFORMACJA O GEOLOGII ANALIZOWANYCH ODCINKÓW DOLIN RZECZNYCH Podstawowymi formami rzeYby terenu badañ s¹ terasy. Zagadnieniami teras w dolinie Warty zajmowa³o siê wielu badaczy, najwiêksze znaczenia maj¹ opracowania Paw³owskiego, Bartkowskiego oraz Witta. PAW£OWSKI (1923) wyró¿ni³, z pominiêciem terasy zalewowej, trzy nastêpne: doln¹ od 2 do 6 m nad rzek¹, oerodkow¹ od 7 do 12 m nad rzek¹, i górn¹, od 15 (17) do 21 m nad rzek¹, gdzie ostatnia terasa wykazuje spadek na pó³noc. W 1957 r. BARTKOWSKI wyró¿ni³ siedem teras od I do VII. WITT (1974) rozszerzy³ ten podzia³ o dodatkow¹ terasê VIII (tab. 1). Stanowiska mezolityczne i neolityczne wystêpuj¹ na wszystkich terasach z wysoczyzn¹ w³¹cznie i brak ich tylko na terasie I, st¹d wniosek, ¿e w paleolicie (czyli wczeoeniej ni¿ co najmniej 8 tys. lat BP) nie by³o jeszcze ni¿szych teras (BARTKOWSKI 1961). Na ryc. 1 zaznaczono miejsca wierceñ otworów badawczych, gdzie otwory T a b e l a 1. Zestawienie poziomów terasowych w prze³omowym odcinku Warty wraz z okresem ich formowania T a b l e 1. Terraces in Warta gap water and time of their forming Terasa* Uk³ad koryta** o ma³ych meanadrach Holocen M³odszy Dryas Bölling o du¿ych meandrach pradolinna (okres bifurkacji) pradolinna sandrowa roztokowe 12,1 tys. lat BP 15,2 tys. lat BP 15,2 tys. lat BP 18,4 tys. lat BP 18,4 tys. lat BP 20,0 tys. lat BP 9,7 tys. lat BP 12,1 tys. lat BP Dzioe 9,7 tys. lat BP Wiek rzeczna Rzêdna stropu w Poznaniu [m n.p.m.] Fazy odwodnienia* Typ teras Okres 52­54,5 zalewowa II 55­57 przejoeciowa III IV 58 62,5­66,5 bifurkacyjne Najstarszy Dryas subfaza chodzieska wycofanie siê l¹dolodu na liniê Pradoliny Toruñsko-Eberswaldzkiej faza poznañska faza leszczyñska VI VII 67­71 74­76 kapta¿owa VIII*** A B C 75 83 90 100­102 wysoczyznowe sandrowa sandrowe i przejoeciowe do sandrów glacjalna * Wed³ug BARTKOWSKIEGO (1957); ** wg GONERY (1986); *** wg WITTA (1974) nr 1, 3 i 5 zlokalizowane s¹ na terasie I, natomiast 2, 4 i 15 na terasie II. Nale¿y zaznaczyæ, ¿e otwory nr 7­12 zlokalizowane s¹ na terasach Warty, które zosta³y uformowane na osadach doliny Cybiny-Bogdanki. Otwory nr: 6, 14, 16 i 17 wystêpuje ju¿ tylko w dolinie Cybiny-Bogdanki. Forma ta ma przebieg z po³udniowego wschodu na pó³nocny zachód, nawi¹zuj¹c kierunkiem do strefy dyslokacyjnej Poznañ­Szamotu³y. Mo¿na st¹d wnioskowaæ, ¿e powstanie doliny Cybiny-Bogdanki mia³o implikacjê w tektonice g³êbszego pod³o¿a. Dzia³alnooeæ erozyjna wód subglacjalnych l¹dolodu zlodowacenia po³udniowopolskiego (?), oerodkowopolskiego oraz pó³nocnopolskiego doprowadzi³a do powstania g³êbokiej i stosunkowo w¹skiej doliny. Osady wype³niaj¹ce dolinê sklasyfikowane zosta³y jako pochodzenia glacigenicznego, interglacjalnego oraz ponownie glacjalnego. O silnej erozji w strukturze Cybiny-Bogdanki oraz odnawialnooeci tej formy w poszczególnych zlodowaceniach oewiadczy brak osadów ogniwa wielkopolskiego. Wed³ug hipotezy KANIECKIEGO (1995) powstanie rowu Cybiny-Bogdanki nale¿y wi¹zaæ ze starym szlakiem odwodnieniowym zwanym Wielkopolsk¹ Dolin¹ Kopaln¹. Forma ta zosta³a udokumentowana i opisana przez D¥BROWSKIEGO (1985). Na zachód od Swarzêdza w czasie formowania siê tej doliny kopalnej nast¹pi³ podzia³ wód, gdzie czêoeæ p³ynê³a dalej w kierunku zachodnim dolin¹ Cybin¹ i nastêpnie przechodzi w dolinê Bogdanki. Dolina Warty oraz dolina Cybiny-Bogdanki przecinaj¹ siê i nak³adaj¹ w rejonie Zagórza, mostu B. Chrobrego, portu rzecznego, ul. Garbary na odcinku na po³udnie od wiaduktu kolejowego stacji Garbary i na pó³noc od skrzy¿owania Estkowskiego-Garbary-Ma³e Garbary. W rejonie doliny Warty osady aluwialne zwi¹zane z dzia³alnooeci¹ rzeki zosta³y od³o¿one na czêoeciowo wyerodowane i³y formacji poznañskiej. Natomiast w dolinie Cybiny-Bogdanki osady aluwialne sedymentowa³y bezpooerednio na utwory plejstoceñskie. Osady korytowe w dolinie Warty na terenie oeródmieoecia w Poznaniu wystêpuj¹ w pasie od 1,1 do 1,4 km. Osady te s¹ podstawowym budulcem terasy zalewowej i nadzalewej (I i II wg nomenklatury BARTKOWSKIEGO 1957). S¹ one wykszta³cone w postaci piasków ró¿noziarnistych, gdzie w profilach przewa¿aj¹ piaski drobne w czêoeci stropowej oraz grube ze ¿wirem w czêoeci sp¹gowej (ryc. 2). Mi¹¿szooeæ osadów aluwialnych jest zmienna ­ od 0,3 do 16,2 m, oerednio 6,1 m. Strop tych osadów wystêpuje na rzêdnej od 45,2 do 58,3 m n.p.m. Poza gruntami piaszczystymi podstawowym materia³em odnotowanym w obrêbie teras s¹ osady wype³niaj¹ce starorzecza (mady powodziowe, osady jeziorne i torfy). Z danych pochodzacych z archiwalnych materia³ów wiertniczych wynika, ¿e grunty organiczne wystêpuj¹ce w rejonie oeródmieoecia w Poznaniu to w przewa¿aj¹cej wiêkszooeci namu³y pylaste i piaszczyste z przewarstwieniami piasków drobnych lub torfów oraz rzadziej obecnych jednorodnych warstw torfów. Grunty organiczne wystêpuj¹ w dolinie Warty od 48,9 do 56,5 m n.p.m. (oerednio 51,7 m n.p.m.) w sp¹gu, a w stropie od 49,7 do 58,2 m n.p.m. (mediana 53,0 m n.p.m.), przy mi¹¿szooeci od 0,2 do 3,9 m (mediana 1,1 m). Lokalnie stwierdzono dwa poziomy gruntów organicznych. Sp¹g g³êbszej warstwy zalega na rzêdnej 50,8 m n.p.m (mediana), strop na rzêdnej 51,6 m n.p.m. (mediana), przy mi¹¿szooeci od 0,3 do 1,7 m (oerednio 0,9 m). Rozdzielenie utworów organicznych nale¿y wi¹zaæ z dzia³alnooeci¹ rozlewiskow¹ rzeki. Osady rzeczne wykszta³cone w dolinie Cybiny-Bogdanki maj¹ mi¹¿szooeæ kilku metrów i s¹ to przede wszystkim piaski drobnoziarniste oraz osady zasto- Ryc. 2. Litologia stanowisk badañ Fig. 2. Lithology of the research sites iskowe (ryc. 2). Osady te wystêpuj¹ do rzêdnej oko³o 50 m n.p.m., gdzie poni¿ej od³o¿one zosta³y osady plejstoceñskie ­ glacigeniczne. Grunty organiczne powsta³e w dolinie Cybiny-Bogdanki zachowa³y siê w przedziale rzêdnych od 45,4­64,0 do 51,3­64,9 m n.p.m. przy mi¹¿szooeciach od 0,3 do 6,8 m. Czêoeæ gruntów organicznych o mniejszych mi¹¿szooeciach nie znajduje siê w miejscu ich pierwotnej akumulacji. S¹ one redeponowane. WYNIKI BADAÑ PALINOLOGICZNYCH NA TLE HOLOCEÑSKIEJ SUKCESJI ROOELINNOOECI W OERODKOWEJ WIELKOPOLSCE I EWOLUCJI DOLINY WARTY I CYBINY-BOGDANKI Wyniki badañ poszczególnych próbek wskazuj¹ zró¿nicowany czas akumulacji, co daje mo¿liwooeæ okreoelenia holoceñskiej ewolucji doliny Warty oraz Cybiny-Bogdanki na analizowanym terenie. Najstarsze s¹ osady z ul. Ku Cytadeli i Genera³a Kutrzeby (dolina Cybiny-Bogdanki) (tab. 2). Pochodz¹ one z okresu borealnego na co wskazuje dominuj¹cy udzia³ ziaren py³ku sosny i leszczyny oraz nieco mniejszy brzozy. Nieliczna obecnooeæ sporomorf drzew mezofilnych, dêbu, wi¹zu i jesionu oewiadczy o rozpoczêciu procesu rozwoju mieszanych lasów lioeciastych panuj¹cych w póYniejszym optimum klimatycznym. Okresy preborealny i borealny, w porównaniu z póYnym glacja³em, charakteryzowa³y siê mniejszymi opadami, zmniejszonym odp³ywem oraz brakiem ekstremalnych powodzi (NOWAK 2001). By³o to spowodowane g³ównie powstaniem zwartej pokrywy leoenej i dominacj¹ sk³adników lasotwórczych w szacie rooelinnej. Wzrost liczebnooeci Pinus sylvestris doprowadzi³ do uformowania ju¿ oko³o 9 tys. lat temu zwartych lasów sosnowych, a miejsce wypieranej brzozy stopniowo zastêpowa³y gatunki termofilne. Oko³o 8,5 tys. lat temu wkroczy³y kolejne sk³adniki lasotwórcze ­ lipa na glebach mineralnych, a póYniej olcha na siedliskach wilgotnych, m.in. w dolinach rzek. Kontynuacja procesu sukcesji regionalnej szaty leoenej trwa³a a¿ do prze³omu okresu borealnego i atlantyckiego ­ 8000 BP (TOBOLSKI 1991). Na siedliskach lokalnych w dolinie rzeki wystêpowa³y zarooela typu ³êgowego z dominuj¹cym udzia³em wierzby, wi¹zu i jesionu, ale stwierdzono tak¿e rzadszy gatunek ­ dereñ oewidwê (Cornus sanguinea). Najni¿sz¹ zieln¹ warstwê tych zbiorowisk tworzy³y gatunki charakterystyczne dla siedlisk wilgotnych i mokrych ³¹k: turzycowate (Cyperaceae, Carex typ), wi¹- zówka (Filipendula), pokrzywa (Urtica), baldaszkowe (Heracleum typ, Apiaceae), marzanowate (Galium typ) oraz typowe rooeliny telmatyczne, jak prawdopodobnie pa³ka w¹skolistna (Sparganium emersum typ) i skrzyp (Equisetum). Sp¹gowe warstwy osadów organicznych z ul. OEw. M. Magdaleny (rzêdne 49,5­51,1 m n.p.m.) oraz ul. Nowe Zawady (rzêdne 49,7­52,4 m n.p.m.) pochodz¹ z okresu atlantyckiego (wg klasyfikacji MANGERUDA i in. 1974). Dominuj¹ w nich ziarna py³ku dêbu, wi¹zu, lipy, jesionu oraz w mniejszym stopniu leszczyny, co jednoznacznie wskazuje na panowanie mieszanych lioeciastych lasów mezofilnych, klimaksowych zbiorowisk charakterystycznych dla optimum klimatycznego. Jednoczeoenie jednak zwraca uwagê stosunkowo liczna obecnooeæ sk³adników zbiorowisk otwartych, co zwi¹zane jest ze specyfik¹ analizowanego terenu. Woeród rooelin zielnych zatem obok sk³adników typowych dla runa leoenego, jak: wrzos (Calluna vulgaris), rutewka (Thalictrum), pszeniec (Melampyrum) czy paproæ orlica (Pteridium aquilinum), stwierdzono elementy zró¿nicowanych zbiorowisk otwartych funkcjonuj¹cych w dolinie rzecznej. Stanowiska bardziej suche zaj- T a b e l a 2. Chronologiczna korelacja analizowanych warstw osadów na tle holoceñskich przemian rooelinnooeci T a b l e 2. Chronological correlation of analysed layers of sediments and Holocene vegetation succession Stratygrafia Dominuj¹ce gatunki Zbiorowiska rooelinne 54,06; 52,97; 51,97 52,89 52,28 Lokalizacja Rzêdna poboru próbki [m n.p.m.] OEredniowiecze DCB/W ul. Bó¿nicza DCB/W ul. Dziekañska DW ul. Dominikañska sosna; trawy, wskaYniki antropogenicz- niewielkie powierzchnie lasów sosnone (rooeliny uprawne, chwasty, pastwis- wych i lioeciastych; kowe, ruderalne) zbiorowiska rooelinne zwi¹zane z gospodark¹ cz³owieka: pola uprawne, pastwiska, nieu¿ytki sosna, brzoza, d¹b, olcha; bory sosnowe o ograniczonej powierzszczaw, babka lancetowata, rooeliny ³¹- chni, zbiorowiska lasów lioeciastych, w tym kowe, uprawne i chwasty ³êgowych; zbiorowiska otwarte: ³¹kowe, pastwiskowe i niewielki area³ upraw d¹b, leszczyna; olcha las dêbowo-leszczynowy z niewielkim udzia³em drzew mezofilnych: lipy i wi¹zu; niewielkie powierzchnie zbiorowisk otwartych ­ ³¹kowych mieszany las lioeciasty dêbowo-wi¹zowo-lipowy z udzia³em leszczyny; ³êgi na siedliskach wilgotnych wzd³u¿ rzeki lasy sosnowo-brzozowe, wzrost udzia³u mezofilnych sk³adników lasu lioeciastego SA DW ul. OEw. M. Magdaleny DW ul. Wierzbowa 53,05; 52,95 52,26 SB 55,5 53,80; 51,60; 51,00 51,77 51,67 51,33 51,10; 50,50; 49,55 d¹b, wi¹z, lipa, jesion, leszczyna DCB ul. Gen. Kutrzeby DW ul. Kazimierza Wlk. DCB/W ul. Grochowe £¹ki DW ul. Kopernika DCB/W ul. Ks. I. Posadzego AT DW ul. OEw. M. Magdaleny BO DCB ul. Gen. Kutrzeby DCB ul. Ku Cytadeli 51,39 50,5 sosna, brzoza, leszczyna DCB ­ dolina Cybiny-Bogdanki, DW ­ dolina Warty, DCB/W ­ na³o¿enie doliny Warty na dolinê Cybiny-Bogdanki mowa³y z³o¿one (Aster typ, Cichorioidae), bylice (Artemisia) czy bniec (Silene typ). Wystêpowanie tej ostatniej rooeliny mog³o byæ ju¿ skutkiem obecnooeci cz³owieka, którego aktywnooeæ w oerodkowej Wielkopolsce potwierdzaj¹ tak¿e ziarna py³ku szczawiu (Rumex). Stanowiska bardziej wilgotne, po³o¿one bli¿ej rzeki, okupowa³y: turzyce (Carex typ, Cyperaceae), skrzyp (Equisetum), pokrzywa (Urtica) i baldaszkowe (Heracleum typ, Sium typ, Apiaceae). Nadbrze¿ne zbiorowiska leoene w okresie atlantyckim zdecydowanie opanowa³a olsza, jej wysoka liczebnooeæ wyraYnie zaznacza siê we wszystkich analizowanych spektrach py³kowych. M³odszy wiek próbek (okres subborealny) wykaza³y analizy warstw z ul.: Kazimierza Wielkiego, Kopernika i £¹kowej w obrêbie doliny Warty oraz ul.: Grochowe £¹ki, Kutrzeby i Ksiêdza Posadzego na terenie doliny Cybiny-Bogdanki. Osady organiczne tego okresu wykszta³cone s¹ w postaci torfów i namu³ów zalegaj¹cych w przedziale rzêdnych od 51 do 52 m n.p.m. (rzadziej wy¿ej otwór nr 2, ul. Kazimierza Wlk. lub otwór nr 17, ul. Kutrzeby), które przewa¿nie oddzielone s¹ od osadów kulturowych warstw¹ piasków. Wyniki analizy py³kowej sygnalizuj¹ panowanie mieszanych lasów lioeciastych z dêbem, lip¹ i jesionem oraz pomniejszonym udzia³em wi¹zu (tzw. spadek wi¹zu koñczy okres atlantycki holocenu). Zaznacza siê obecnooeæ buka (Fagus sylvatica) i grabu (Carpinus betulus) ­ ostatnich gatunków drzew imigruj¹cych podczas holocenu ­ oraz relatywnie liczne wystêpowanie sk³adników NAP, oewiadcz¹ce o funkcjonowaniu terenów otwartych, g³ównie ³¹kowych. Taki sk³ad spektrów py³kowych sugeruje akumulacjê osadów w czasie 4,5­3 tys. lat BP. Stosunkowo s³abo zaznaczone s¹ w tym okresie oelady aktywnooeci cz³owieka. Nielicznie wystêpuj¹ ziarna py³ku rooelin ruderalnych, na przy- k³ad bylicy (Artemisia). Pokrzywa, zwykle zaliczana do wskaYników antropopresji (BEHRE 1981), w tym przypadku pochodzi raczej ze zbiorowisk ³êgowych wystêpuj¹cych w dolinie rzecznej. Bioindykatorami obecnooeci cz³owieka na badanym terenie s¹ ziarna py³ku szczawiu (Rumex) i babki lancetowatej (Plantago lanceolata) ­ wskaYniki gospodarki hodowlanej (BEHRE 1981). Od koñca okresu subborealnego przez ca³y subatlantyk obserwuje siê tendencjê do oziêbienia klimatu przy jednoczesnym wzrooecie wilgotnooeci. Podnosi siê poziom wód w jeziorach i rzekach (NOWAK 2001). W starszej czêoeci okresu subatlantyckiego zwilgotnienie klimatu spowodowa³o powszechny rozwój torfowisk, czego efektem by³o powstanie m.in. zabagnieñ na Grochowych £¹kach (ul. Bó¿nicza) i akumulacja osadów organicznych w starorzeczach. Grunty pochodzenia rooelinnego wykszta³ci³y siê w poziomie rzêdnych od 52 do 54 m n.p.m. Osady te by³y akumulowane podczas ostatnich dwóch tysiêcy lat (ul.: OEw. M. Magdaleny, Wierzbowa, Bo¿nicza), w tym (zw³aszcza) w okresie wczesnego oeredniowiecza (ul.: Dominikañska, Bó¿nicza i Dziekañska). OEwiadczy o tym z regu³y obni¿ona proporcja ziaren py³ku drzew i krzewów do sporomorf rooelin zielnych, co odzwierciedla wysoki stopieñ odlesienia w tym okresie. Niski jest udzia³ sk³adników lioeciastych tworz¹cych zbiorowiska leoene, dominuj¹cy udzia³ zaznacza sosna. O silnej antropopresji oewiadczy wystêpowanie wskaYników obecnooeci cz³owieka, takich jak ziarna py³ku rooelin uprawnych (¿yto, pszenica, gryka, konopie) oraz chwastów (np. chaber b³awatek, komosowate). OErodkowa Wielkopolska podczas ostatnich dwóch tysiêcy lat by³a miejscem silnego osadnictwa, a zmiany zapocz¹tkowane w okresie wp³ywów rzymskich, a zw³aszcza kontynuowane podczas rozwoju pañstwa polskie- go w oeredniowieczu doprowadzi³y do trwa³ych przekszta³ceñ oerodowiska naturalnego, w tym szaty rooelinnej. Do czasów wspó³czesnych podlega³a ona sta³ej synantropizacji o ró¿nym stopniu nasilenia, a zbiorowiska leoene nie zosta³y w pe³ni zregenerowane. Ze oeredniowiecza pochodz¹ równie¿ gytie zwi¹zane z przemianami rejonu Starego Miasta w Poznaniu. S¹ to g³ównie gytie drobnodetrytusowe z ma³¹ zawartooeci¹ wêglanu wapnia, powstaj¹ce w fosach otaczaj¹cych gród (ul. Ma³e Garbary, ul. Garbary) i m³ynach wodnych (pl. Wiosny Ludów) oraz innych cieków i stawów. Gytie te charakteryzuj¹ siê tak¿e du¿¹ zawartooeci¹ artefaktów archeologicznych takich, jak: ceramika, wêgle drzewne, kooeci, fragmen- ty skór, ceramiki czy te¿ kawa³ki drewna (NOWAK 2001). Rozwój doliny Warty i Cybiny-Bogdanki przedstawiono za pomoc¹ tab. 3. BADANIA WIEKU METOD¥ C-14 Osady organiczne nawiercone w dolinie Warty poza obrêbem miasta Poznania w obrêbie teras by³y wielokrotnie oznaczone palinologiczne i metod¹ C14 (ryc. 3). W celu okreoelenia wieku osadów organicznych w rejonu oeródmieoecia w Poznaniu wykonano 10 oznaczeñ metod¹ C-14. Badania przeprowadzono w Laboratorium C-14 Instytutu Fizyki Politechniki OEl¹skiej w Gliwicach pod kierunkiem prof. dr hab. Anny Pazdur. (tab. 4). Ryc. 3. Stanowiska poboru rdzeni i próbek osadów wype³nieñ paleokoryt Kolumny zacienione oznaczaj¹ rdzenie badane i datowane metodami paleobotanicznymi, kolumny niezacienione dotycz¹ rdzeni datowanych wy³¹cznie C14, 1 ­ ¯abinko, 2 ­ Mechlin, 3 ­ Jaszkowo, 4 ­ Zbrudzewo I, 5 ­ Zbrudzewo II, 6 ­ Czmoniec A, 7 ­ Czmoniec B, 8 ­ Gogolewo, 9 ­ Czmoñ, 10 ­ D¹browa Fig. 3. Sites of cores and samples of sediments in paleoriver channels Cores dated by paleobotanical and radiocarbon methods are shaded; cores dated by radiocarbon method only are transparent; 1 ­ ¯abinko, 2 ­ Mechlin, 3 ­ Jaszkowo, 4 ­ Zbrudzewo I, 5 ­ Zbrudzewo II, 6 ­ Czmoniec A, 7 ­ Czmoniec B, 8 ­ Gogolewo, 9 ­ Czmoñ, 10 ­ D¹browa T a b e l a 3. Rozwój doliny Warty i Cybiny-Bogdanki w holocenie T a b l e 3. Development of Warta and Cybina-Bogdanka Valleys in Holocene Przewa¿aj¹ce procesy geomorfologiczne Opis osadów Wiek 103 lat BP Chronostratygrafia 0,0­0,5 SA3 0,5­0,75 SA2 lokacja miasta Poznania spowodowa³a powstanie gruntów gytie powsta³e w fosach b¹dY w m³ynach wodnych (pl. kulturowych (nasypowych), przypada maksimum ekstre- Wiosny Ludów 50,6­57 m n.p.m., Ma³e Garbary 56,3­57,2 m malnych powodzi, regulacja koryta rzeki n.p.m.); cech¹ osadów jest niska zawartooeæ wêglanu wapnia, du¿a domieszek kulturowych (cegie³, kooeci, skóry, naczyñ i in.); w osadach nasypowych czêste wystêpowanie piasków drobnych i bardzo drobnych, zwi¹zanych z powodziami 0,75­2,0 2,0­2,8 SA1 wzrost ekstremalnych powodzi, ,,pojawienie siê" polderu osady powodziowe i organiczne z doliny Warty i Bogzalewowego w rejonie Grochowych £¹k danki zalegaj¹ce bezpooerednio pod warstw¹ nasypów powy¿ej rzêdnej 52,0 m n.p.m. do rzêdnej oko³o 54 m n.p.m. wzrost poziomu wody, zwiêkszenie przep³ywu w Warcie, (ul.: Bo¿nicza, Dominikañska, OEw. M. Magdaleny, Wierzpowolna agradacja doliny przez nak³adanie siê osadów bowa, Dziekañska) powodziowych osady organiczne z rejonu ul.: Kazimierza Wielkiego, Kopernika, Kutrzeby i £¹kowej przewa¿nie 51,0­52,0 m n.p.m., najczêoeciej oddzielone warstw¹ piasków od osadów kulturowych 2,8­5,0 SB wzrost destrukcji lasów zwi¹zany z wp³ywem cz³owieka na oerodowisko; spadek transpiracji, podwy¿szony przep³yw ekstremalnych wód w rzece, pocz¹tek agradacji doliny Warty 5,0­8,4 AT równowaga miedzy erozj¹ a akumulacj¹, wzrost temp. osady organiczne z rejonu ul. OEw. M. Magdaleny ­ rzêdne i wilgotnooeci jest zrównowa¿ony wzrostem transpiracji 49,5­51,1 m n.p.m. oraz osady organiczne w dolinie Cydrzew lioeciastych biny-Bogdanki z rejonu ul. Ziemowita ­ 48,7­52,4 m n.p.m. 8,4­9,3 BO erozja wg³êbna i boczna, wcinanie siê rzeki w osady nieredeponowane osady organiczne w dolinie Cybinyneogeñskie -Bogdanki po³o¿one poni¿ej rzêdnej 52,0­51,0 m n.p.m. 9,3­10,25 PB erozja wg³êbna i boczna, rozciêcie terasy II, powstanie piaski i ¿wiry z obszaru Starego Rynku, terasa II przejoecioma³ych koryt rzecznych, brak ekstremalnych powodzi, wa, rzêdna 55­56 m n.p.m. rozciêcie terasy III Wed³ug NOWAKA (2001, zmienione, uzupe³nione, poprawione) T a b e l a 4. Wyniki oznaczeñ wieku metod¹ C-14 gruntów organicznych z rejonu oeródmieoecia w Poznaniu T a b l e 4. Results of C14 datings of organic layers in the center of Poznañ Nr otworu 1 2 4 6 8 11 12 14 15 16 Lokalizacja ul. OEw. Marii Magdaleny ul. K. Wielkiego ul. Kopernika ul. Ku Cytadeli ul. Grochowe £¹ki ul. Garbary ul. Piaskowa ul. Ziemowita ul. £¹kowa ul. Kooeciuszki G³êbokooeæ pobrania [m p.p.t.] 6,40 7,00 5,80 10,00 6,30 18,60 4,00­4,40 5,10 5,0 14,30 Rzêdna pobrania [m n.p.m.] 51,10 51,00 51,67 50,50 51,77 38,61 51,00­50,60 63,80 51,79 51,08 Nr laboratoryjny Gd-12571 Gd-30048 Gd-30047 Gd-30046 15683 15086 15688 15688 Gd-30085 Gd-12753 Wiek BP [lata] 5810±75 3690±90 4260±190 15 590±670 14 690±225 13 000±250 10 870±270 6155±150 4410±90 > 37 300 Nale¿y jednak podkreoeliæ, ¿e datowanie pojedynczych prób z warstw osadów na ró¿nych stanowiskach mo¿e daæ niepewne wyniki. Zale¿¹ one od rodzaju oznaczanej materii organicznej, wielkooeci próby, precyzji aparatury itd. W przypadku sekwencji oznaczanych osadów mo¿liwe jest wyznaczenie krzywej depth-age model, która pozwala na weryfikacjê wyników i odrzucenie prób zdecydowanie odbiegaj¹cych od pozosta³ych oznaczeñ. W przypadku pojedynczych prób taka weryfikacja jest niemo¿liwa, dlatego konieczna jest ostro¿nooeæ w ich interpretacji i porównanie z innymi metodami (np. palinologiczn¹), zw³aszcza w przypadku prób z póYnego glacja³u, w których obserwowane jest zjawisko ,,radiowêglowego plateau" (AMMANN, LOTTER 1989; LOTTER 1991). PODSUMOWANIE Na podstawie wyników analiz palinologicznych stwierdzono, ¿e osady organiczne wykszta³cone w dolinie Warty w rejonie oeródmieoecia w Poznaniu s¹ wieku holoceñskiego, a ich depozycja przypada na okres od atlantyckiego po wczesne oeredniowiecze. Równie¿ badania wieku tych osadów metod¹ C14 w pe³ni potwierdzaj¹ takie datowanie, gdy¿ wiek dwóch badanych próbek wynosi od 5810±75 do 3690±90 lat BP. Osady organiczne zdeponowane w dolinie Cybiny-Bogdanki tworzy³y siê, jak wynika z analiz palinologicznych, od okresu borealnego po wczesne oeredniowiecze. Jednak oznaczenia metod¹ C14 gruntów organicznych zalegaj¹cych poni¿ej rzêdnej 52 m n.p.m. sugeruj¹ powstanie tych osadów u schy³ku plejstocenu ­ od 15 590±670 do 10 870±270 lat BP lub nawet powy¿ej 37 300 BP. Brak zbie¿nooeci miêdzy badaniami palinologicznymi oraz datowaniem C14 osadów organicznych zdeponowanych w dolinie Cybiny-Bogdanki wskazuje na ich redepozycjê, wymieszanie i ponown¹ akumulacjê. OEwiadczy o tym równie¿ brak jednoznacznej oceny wieku akumulacji osadów z rejonu otworu nr 12 i 16 metod¹ palinologiczn¹. Jedynie próbka torfów BERGLUND B.E., RALSKA-JASIEWICZOWA M., 1986: Pollen analysis. [W:] B.E. Berglund (red.), Handbook of Holocene Palaeoecology and Palaeohydrology, John Wiley and Sons, London, New York, 455­483. D¥BROWSKI S., 1985: Dolina kopalna z interglacja³u mazowieckiego w Wielkopolsce OErodkowej. Biul. Inst. Geol., 348. Warszawa. GONERA P., 1986: Zmiany geometrii koryt meandrowych Warty na tle wahañ klimatycznych w póYnym wistulianie i holocenie. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 33. KANIECKI A., 1993: Poznañ dzieje miasta wod¹ pisane. Czêoeæ I. Przemiany rzeYby i sieci wodnej, Aquarius, Poznañ. KONDRACKI J., 1998: Geografia regionalna Polski. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. KOZARSKI S., 1989: Skale czasu a rytm zdarzeñ geomorfologicznych vistulianu na Ni¿u Polskim. Czas. Geogr., LVII, 2. KOZARSKI S., GONERA P., ANTCZAK B., 1988: Valley floor development and paleohydrological chenges: The late Vistulian and Holocene history of the Warta river (Poland). Lake, mire and river environments, G. Lang, C. Schluchter, Dalkema, Rotterdam. LITT T., TOBOLSKI K., 1991: Materia³y do postglacjalnej historii rooelinnooeci okolic Lednicy. Czêoeæ I. Badania palinologiczne osadów Jeziora Lednickiego ­ rdzeñ V/86. [W:] K. Tobolski (red.), Wstêp do Paleoekologii Lednickiego Parku Krajobrazowego, Wyd. Nauk. UAM, Poznañ, 57-61. MAKOHONIENKO M., 2000: Przyrodnicza historia Gniezna. Homini, Bydgoszcz­Poznañ, 1­120. MANGERUD J., ANDERSEN S.T., BERGLUND B.E., DONNER J.J., 1974: Quaternary Statigraphy of Norden, a proposal for terminology and classification. Boreas, 3, 109­128. MILECKA K., 1998: Historia dzia³alnooeci cz³owieka w okolicach Giecza i Wagowa w oewietle analizy py³kowej. Bibl. Stud. Lednickich III, Poznañ, 43­95. NOWAK D., 2001: Holoceñska ewolucja doliny Warty w rejonie Starego Miasta w Poznaniu w oewietle badañ osadów organicznych. Praca magisterska, UAM, Poznañ. OKUNIEWSKA I., TOBOLSKI K., 1981: Wstêpne wyniki badañ paleobotanicznych z dwóch paleomandrów w dolinie Warty ko³o Poznania. Bad. Fizjogr. nad Pol. Zach., XXXIV, Ser. A, Geogr. Fiz. PAW£OWSKI S., 1929: Rozwa¿ania nad morfologi¹ doliny Warty pod Poznaniem. Bad. Geogr., 4/5, Poznañ. wydatowana z otworu nr 14 z rzêdnej 63,8 m n.p.m. wskazuje na ich powstanie w okresie atlantyckim ­ 6155±150 lat BP. Nale¿y jednak zaznaczyæ, ¿e otwór nr 14 jest zlokalizowany wprawdzie w dolinie Cybiny-Bogdanki, ale oko³o 6 km na wschód od oeródmieoecia. Na podstawie przeprowadzonych badañ i uzyskanych wyników stwierdzono, ¿e rozwój osadów organicznych w dolinie Cybiny-Bogdanki nast¹pi³ wczeoeniej ni¿ w dolinie Warty. W celu pe³nego okreoelenia genezy tej doliny potrzebne s¹ dalsze prace zmierzaj¹ce do rozpoznania budowy geologicznej tego rejonu oraz okreoelenia przebiegu granicy pomiêdzy poszczególnymi osadami o zró¿nicowanym wieku. Do celów badawczych potrzebne s¹ g³êbokie otwory wiertnicze, na podstawie których bêdzie mo¿na pobraæ próby osadów, okreoeliæ ich cechy strukturalno-teksturalne oraz wykonaæ badania palinologiczne wraz z wyznaczeniem wieku. LITERATURA ANTCZAK B., 1986: Transformacja uk³adu koryta i zanik bifurkacji Warty w pradolinie warszawsko-berliñskiej i po³udniowej czêoeci poziomu poznañskiego podczas póYnego vistulianu. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 35. BARTKOWSKI T., 1957: Rozwój polodowcowej sieci hydrograficznej w Wielkopolsce OErodkowej. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 8: 1. BARTKOWSKI T., 1961: O wieku teras w prze³omowej dolinie Warty pod Poznaniem. Spraw. PTPN. BARTKOWSKI T., 1961: Wiek teras w prze³omowej dolinie Warty pod Poznaniem a stanowisko archeologiczne w Poznaniu-Staro³êce. Fontes Archaeologici Posnanienses, Vol. XII. BARTKOWSKI T., KRYGOWSKI B., 1959: Próba kartograficznego ujêcia geomorfologii najbli¿szej okolicy Poznania. Zesz. Nauk. UAM w Poznaniu, Geogr., 2, 21. BEHRE K.-E., 1981: The interpretation of anthropogenic indicators in pollen diagrams. Pollen et Spores, 23, 2, 225­245. TOBOLSKI K., 1991: Dotychczasowy stan badañ paleobotanicznych i biostratygraficznych Lednickiego Parku Krajobrazowego. [W:] K. Tobolski (red.), Wstêp do Paleoekologii Lednickiego Parku Krajobrazowego, Wyd. Nauk. UAM, Poznañ, 11-34. Recenzent: prof. dr hab. Wojciech Stankowski WITT A., 1974: Rekonstrukcja kierunku odp³ywu wód w poziomie najwy¿szej terasy prze³omowego odcinka Warty pod Poznaniem. Bad. Fizjogr. nad Pol. Zach., 27, Ser. A, Geogr. Fiz. 1Maciej Troæ Instytut In¿ynierii L¹dowej Politechnika Poznañska 2Krystyna Milecka Instytut Paleogeografii i Geoekologii Wydzia³ Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu THE AGE OF ALUVIAL ORGANIC SEDIMENTS IN WARTA AND CYBINA-BOGDANKA VALLEYS IN THE CENTRE OF POZNAÑ Summary The main aim of this paper was to define the time of formation of flooding terrace and transitional Warta Valley and age of organic sediments accumulated in Cybina-Bogdanka Valley. Warta Valley in Poznañ was formed as a result of melting water flow during the recession of icesheet from N Poland from the end morraines of Poznañ stage. At the research area according to Bartkowski (1957) two main terraces are dominant: I and II. They were accumulated (of ca 2­4 m thickness) during the historical development of the city. Above these terraces, erosive plains were found mainly built from moraine material. They were rebuilt at the time of river valley forming. Cybina-Bogdanka Valley is older and it crosses Warta River Valley. Genesis and time of origin of these valleys has been researched many times but pollen analysis of organic sediments like their C14 age determinations were never done. During the geotechnic works in the center of Poznañ in last years, samples from organic sediments layers were taken and pollen analysis and C14 dates were done. Places of works (rebuilding) in Poznañ were the research sites at the same time and they were distributed at the accumulation and erosion terraces along Warta and Cybina-Bogdanka. Palynological results indicate the Holocene age of organic sediments. The oldest ones in Warta Valley were accumulated in the Boreal Period, and next in the Atlantic, Subboreal and Subatlantic Periods. Some layers came from the Middle Ages. Similar age was indicated by C14 dates. In Cybina-Bogdanka Valley palynological results suggest accumulation of organic layer throughout the Holocene to the Middle Ages, however C14 dates indicate different late-glacial time of accumulation as well. Incompatibility of pollen and radiocarbon data in Cybina-Bogdanka Valley probably results from redeposition. It is possible also because of unequivocal palynological estimation of sediments age from two sites. General conclusion is that development of organic sediments in Cybina-Bogdanka Valley was earlier than in Warta Valley, however more research is necessary to recognize complete geology and differentiated time of accumulation of all the layers.

Journal

Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodniade Gruyter

Published: Jan 1, 2008

There are no references for this article.