Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

The Palace-Park Complexes of Krotoszyn and Koźmin Wielkopolski Environs - The Analysis of Selected Examples

The Palace-Park Complexes of Krotoszyn and Koźmin Wielkopolski Environs - The Analysis of... DOI: 10.2478/v10116-009-0011-3 BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSK¥ ZACHODNI¥ Seria A ­ Geografia Fizyczna, Tom 59: 133­144 2008 ZA£O¯ENIA PA£ACOWO-PARKOWE OKOLIC KROTOSZYNA I KO MINA WIELKOPOLSKIEGO ­ ANALIZA WYBRANYCH PRZYK£ADÓW ZARYS TREOECI Artyku³ dotyczy stanu zagospodarowania wybranych za³o¿eñ pa³acowo-parkowych okolic Krotoszyna oraz KoYmina Wlkp. (po³udniowy fragment województwa wielkopolskiego). Dok³adnej analizie zosta³y poddane dwa obiekty znajduj¹ce siê w Smolicach i Borzêciczkach. Prace kameralne obejmowa³y analizê dawnych i wspó³czesnych materia³ów kartograficznych i fotolotniczych, natomiast rozpoznanie aktualnego stanu zagospodarowania zespo³ów pa³acowo-parkowych przeprowadzono podczas inwentaryzacji terenowej, której uzupe³nieniem jest wykonana dokumentacja fotograficzna. WPROWADZENIE W krajobrazie obszarów wiejskich nierzadko spotyka siê zabudowê pa³acu oraz towarzysz¹ce jemu skupienia starej zieleni parkowej lub ogrodowej. Obiekty te s¹ reliktami dawnych zespo³ów pa³acowo-parkowych, bo do czasów wspó³czesnych niejednokrotnie zachowa³y siê w szcz¹tkowej postaci, bêd¹c jednoczeoenie przyk³adem zapomnianej sztuki ogrodniczej i architektonicznej. Jak zaznacza WALIGÓRA (1992), wybór miejsca dla za³o¿eñ pa³acowo-parkowych nigdy nie by³ przypadkowy, poniewa¿ w wiêkszooeci by³y one uprzywilejowane pod wzglêdem mikroklimatu, urodzajnooeci gleb i walorów wizualnych. Obecnie bardzo czêsto parki s¹ jedynym zwartym skupieniem drzew w otwartym i monotonnym krajobrazie rolniczym i dlatego ich rola jest tak istotna. Wp³ywaj¹ one korzystnie na ró¿norodnooeæ krajobrazow¹, pe³ni¹c ponadto funkcje estetyczne i rekreacyjne (GRABARKIEWICZ, P¥GOWSKA 2002). Przypa³acowe parki wiejskie obejmuj¹ wy- sok¹ zieleñ za³o¿on¹ przez by³ych w³aoecicieli ziemskich wokó³ pa³acu, a precyzyjniej pojêcie to zdefiniowano jako ,,po³o¿one na obszarze wsi tereny pokryte zespo³ami drzew i innej rooelinnooeci, ukszta³towane funkcjonalnie i plastycznie na ogród maj¹cy wartooeæ historyczn¹, przestrzenno-plastyczn¹ lub przyrodnicz¹ i tworz¹ce kompozycjê rooelinnooeci, rzeYby terenu, wody i elementów architektonicznych" (Rozporz¹dzenie Ministra Administracji Terenowej i Ochrony OErodowiska 1980). Za³o¿enie pa³acowo-parkowe, oprócz pa³acu z otaczaj¹cym go parkiem, tworz¹ aleje dojazdowe oraz budynki gospodarcze i inwentarskie, budynki czeladzi dworskiej, a tak¿e stawy, fontanny i rzeYby ogrodowe (FIJA£KOWSKI, KSENIAK 1982). CEL PRACY, METODY BADAÑ Celem pracy by³ opis stanu wybranych za³o¿eñ pa³acowo-parkowych, znajduj¹cych siê na terenie wsi okolic Kroto- szyna i KoYmina Wlkp. Szczególn¹ uwagê zwrócono na zachowanie uk³adu historycznego badanych obiektów. Prace kameralne obejmowa³y analizê dawnych i wspó³czesnych materia³ów kartograficznych i fotolotniczych. Rozpoznanie aktualnego stanu zagospodarowania zespo³ów pa³acowo-parkowych przeprowadzono podczas inwentaryzacji terenowej, której uzupe³nieniem jest dokumentacja fotograficzna. STAN ZAGOSPODAROWANIA ZA£O¯EÑ PA£ACOWO-PARKOWYCH NA BADANYM TERENIE Powstanie parków i ogrodów wiejskich w okolicach Krotoszyna i KoYmina Wlkp. by³o oecioele zwi¹zane z obecnooeci¹ zabudowañ pa³acowych, bêd¹cych dawniej maj¹tkami ziemskimi. Przewa¿aj¹ca liczba badanych zespo³ów pa³acowo-parkowych powsta³a w XIX w., ale najstarsze za³o¿ono ju¿ w XVII stuleciu. Obiekty te od momentu powstania wielokrotnie zmienia³y swoich w³aoecicieli, co by³o wynikiem sprzeda¿y maj¹tku, jego zapisu lub dziedziczenia (KO£ATA 2000). Od 1945 r. zespo³y pa³acowo-parkowe sta³y siê w³asnooeci¹ skarbu pañstwa, a wiêkszooeæ maj¹tków by³a zarz¹dzana przez Pañstwowe Gospodarstwa Rolne lub Rolnicze Spó³dzielnie Produkcyjne. Zabudowania pa³acowe przekszta³cono w obiekty u¿ytecznooeci publicznej: szko³y, przedszkola, ooerodki wychowawcze, internaty, domy pomocy spo³ecznej oraz mieszkania prywatne. Kilka zespo³ów pa³acowo-parkowych wesz³o w posiadanie osób prywatnych. Analiz¹ objêtych zosta³o ponad 20 za³o¿eñ pa³acowo-parkowych. Obiekty te rozmieszczone s¹ w miarê równomiernie na badanym obszarze, a wynika to st¹d, i¿ dawniej maj¹tki ziemskie zak³adano w niemal¿e ka¿dej miejscowooeci wiejskiej. Ze wzglêdu na zajmowan¹ po- wierzchniê zaledwie kilka zespo³ów przekracza 10 ha, a do najwiêkszych zalicza siê za³o¿enia w Smolicach i Borzêciczkach. Spooeród analizowanych za³o¿eñ pa³acowo-parkowych do krajowego rejestru zabytków wpisano piêæ obiektów znajduj¹cych siê w: Baszkowie (nr 457/A), Borzêciczkach (nr 417/A), Dêbiogórze (nr 689/A), Lipowcu (nr 418/A) i Smolicach (nr 180/80P). Bior¹c pod uwagê stopieñ zachowania uk³adu kompozycyjnego parku oraz stan techniczny zabudowy pa³acowej, badane obiekty mo¿na podzieliæ na trzy grupy. Do pierwszej z nich zaliczono zadbane , odznaczaj¹ce siê wybitnymi walorami architektonicznymi oraz dobrze zachowanym uk³adem kompozycyjnym parku. W grupie tej znalaz³y siê miêdzy innymi pa³ace i parki w Psim Polu i Dêbiogórze, wykupione w latach 90. ubieg³ego wieku przez prywatnych w³aoecicieli, którzy przywrócili oewietnooeæ tym za³o¿eniom. Ponadto, w bardzo dobrym stanie s¹ za³o¿enia w: Baszkowie (dom pomocy spo³ecznej), Smolicach (Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Rooelin), Borzêciczkach (zak³ad wychowawczy), Konarzewie (dom opieki spo³ecznej) i Lipowcu (szko³a). Kolejn¹ grupê stanowi¹ te za³o¿enia, w których w dobrym stanie znajduje siê pa³ac zaadoptowany na mieszkania, natomiast drzewostan parku albo zosta³ przerzedzony, albo ca³kowicie usuniêty. Dotyczy to zespo³ów w: Benicach, Wielowsi, Ska³owie, Wrotkowie i Mokronosie (tu dodatkowo rozebrano fragment pa³acu). W tej grupie znajduj¹ siê równie¿ zarz¹dzane przez Rolnicze Spó³dzielnie Produkcyjne w: Ustkowie, Wronowie, Czarnym Sadzie, Nowej Wsi oraz Pañstwowe Gospodarstwa Rolne w Staniewie i Orli. W zabudowie pa³acowej znajduj¹ siê pomieszczenia biurowe i mieszkania prywatne. Zaniedbania okresu powojennego by³y przyczyn¹ postêpuj¹cej degradacji za³o¿eñ parkowych w: Gooeciejewie, Kuklinowie, Starymgrodzie i Serafinowie, które stanowi¹ kolejn¹ grupê. W dwóch pierwszych miejscowooeciach zabudowania pa³acowe zosta³y rozebrane, natomiast zaadoptowane na mieszkania pa³ace w Serafinowie i Starymgrodzie, praktycznie nigdy nie by³y remontowane, obecnie nie nadaj¹ siê do u¿ytku. Poni¿ej przedstawiono opis aktualnego stanu dwóch za³o¿eñ pa³acowo-parkowych znajduj¹cych siê w Smolicach i Borzêciczkach. Obiekty te stanowi¹ cenne pod wzglêdem kompozycyjnym uk³ady krajobrazowe w skali ca³ego regionu. S¹ one tak¿e przyk³adem jednych z najlepiej zachowanych za³o¿eñ na badanym terenie, zarówno pod wzglêdem walorów architektonicznych (zabudowa pa³acowa i kooecielna), jak równie¿ walorów przyrodniczych i kompozycyjnych samego parku, tworz¹c ³¹czniki i wêz³y ekologiczne w strukturze krajobrazu rolniczego. Ze wzglêdu na walory widokowe i estetyczne krajobrazu kulturowego, jaki prezentuje za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach, objêto je ochron¹ jako zespó³ przyrodniczo-krajobrazowy. ANALIZA STRUKTURY MORFOLOGICZNO-PRZESTRZENNEJ ZA£O¯ENIA PA£ACOWO-PARKOWEGO W SMOLICACH Za³o¿one w 1233 r. Smolice przez d³ugi czas by³y w³asnooeci¹ Kooecio³a, w póYniejszym okresie zaoe sta³y siê siedzib¹ wielu rodów, miêdzy innymi: Smolickich, Siedleckich, Siewierskich, Rogaliñskich, Umiñskich i Miel¿yñskich. Ostatnimi w³aoecicielami byli Samson Woller z Bunzland, a nastêpnie jego córka Helena von Zieten (KO£ATA 2000). Po II wojnie oewiatowej maj¹tek przejê³y Pañstwowe Nieruchomooeci Ziemskie, a obecnie jest on zarz¹dzany przez Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Rooelin. Park pa³acowy (ryc. 1), obejmuj¹cy powierzchniê 18,15 ha, zosta³ za³o¿ony przez Umiñskich w I po³owie XVIII w. Obecnie do najbardziej rozpowszechnionych tu gatunków drzew zaliczono: lipê drobnolistn¹ (ok. 13% ogólnej liczby drzew), olszê czarn¹ (ok. 11,5%), klon polny (ok. 7,5%) i klon pospolity (ok. 8,6%) (KO£ATA 2000). Drzewa stanowi¹ce zasadniczy drzewostan parkowy ocenia siê na 100­120 lat, choæ zdarzaj¹ siê i starsze, których wiek przekracza 200 lat. W pó³nocno-zachodniej czêoeci parku znajduje siê neobarokowy pa³ac za³o¿ony na planie litery ,,L", który zosta³ wzniesiony w 1910 r. na miejscu dawnej rezydencji, w póYniejszych latach by³ wielokrotnie przebudowywany. Elewacja wschodnia (frontowa) (fot. 1) oraz po³udniowo-zachodnia na osi posiadaj¹ wydatny ryzalit z barokowym szczytem oraz przyziemnymi portykami. W czêoeci po³udniowo-wschodniej pa³acu znajduje siê kwadratowa wie¿a o bogatych podzia³kach. W s¹siedztwie pa³acu zosta³ wydzielony plac kooecielny ogrodzony murem, z wbudowanym w jego oerodku kooecio³em (fot. 2). Park w Smolicach sk³ada siê z czterech ró¿ni¹cych siê od siebie czêoeci: ogrodowej, krajobrazowej, trawiastej i placu kooecielnego. Czêoeæ ogrodowa (kwatera I) sk³ada siê z terasu górnego z pa³acem i fontann¹ w kszta³cie czterolioecia (fot. 3) oraz terasu dolnego z basenem k¹pielowym. Elementy te s¹ umieszczone na osi widokowej, stanowi¹cej zarazem ooe symetrii tej czêoeci parku. Ca³a powierzchnia kwatery pociêta jest sieci¹ dró¿ek na mniejsze obszary, które podkreoela ¿ywop³ot grabowy. Najwiêkszy obszar parku zajmuje kwatera II ­ krajobrazowa, do której zaliczono powierzchnie trawiaste w po³¹czeniu z rooelinnooeci¹ drzewiast¹ oraz sieci¹ kana³ów i stawów. Wzd³u¿ Ryc. 1. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach (oprac. na podstawie KO£ATY 2000) 1 ­ pa³ac, 2 ­ kooeció³, 3 ­ staw, I, II, III, IV ­ kwatera Fig. 1. The palace-park complex in Smolice (prepared on the basis on KO£ATA 2000) Fot. 1. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ elewacja wschodnia. Fot. I. Markuszewska Phot. 1. The palace-park complex in Smolice ­ the east elevation. Phot. by I. Markuszewska Fot. 2. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ kooeció³. Fot. I. Markuszewska Phot. 2. The palace-park complex in Smolice ­ the church. Phot. by I. Markuszewska tych powierzchni biegn¹ dwie osie widokowe, a na ich obrze¿ach rosn¹ pojedyncze okaza³e jesiony i platany oraz starodrzew lipowy z domieszk¹ jesionów, kasztanowców i robinii. Na po³ud- niowym skraju parku wystêpuje najwiêksza powierzchnia trawiasta, od po³udnia otoczona porastaj¹cymi nad rowem wierzbami, topolami i dêbem szypu³kowym (fot. 4). Kwatera III zajmuje pó³nocno- Fot. 3. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ teras górny z fontann¹. Fot. I. Markuszewska Phot. 3. The palace-park complex in Smolice ­ the upper terrace with a fountain. Phot. by I. Markuszewska Fot. 4. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ fragment kwatery krajobrazowej. Fot. I. Markuszewska Phot. 4. The palace-park complex in Smolice ­ a fragment of the landscape park section. Phot. by I. Markuszewska -zachodni¹, nieznaczn¹ powierzchniê parku, gdzie wystêpuj¹ iglaki (m.in. daglezje i oewierk k³uj¹cy). Plac kooecielny (kwatera IV) uk³adem rooelinnooeci przypomina kwaterê ogrodow¹, a wystêpuj¹ tu g³ównie rooeliny krzewiaste tworz¹ce ¿ywop³oty ligustrowe i oenieguliczkowe oraz regularnych kszta³tów kêpy tawu³y i ¿ywotnika wschodniego. Uk³ad zabytkowy zespo³u pa³acowo-parkowego w Smolicach w ostatnim stuleciu nie uleg³ znacz¹cym przekszta³ceniom, jedynie w czêoeci pó³nocnej nast¹pi³y drobne zmiany, zwi¹zane z rozbudow¹ pa³acu i przeniesieniem kooecio³a w pó³nocny fragment za³o¿enia. Ponadto, w 1910 r. w s¹siedztwie kooecio³a postawiono budynek zarz¹dcy i s³u¿by oraz pomieszczenie na opa³. Natomiast po II wojnie oewiatowej w pó³nocno-zachodnim sektorze parku wznie- siono budynek-laboratorium, blok mieszkalny i gara¿e, jednak ze wzglêdu na istotne ró¿nice architektoniczne zabudowa ta nie wkomponowuje siê w ca³ooeæ za³o¿enia pa³acowo-kooecielnego. ANALIZA STRUKTURY MORFOLOGICZNO-PRZESTRZENNEJ ZA£O¯ENIA PA£ACOWO-PARKOWEGO W BORZÊCICZKACH Pierwsze wzmianki o Borzêciczkach pochodz¹ z 1466 r., kiedy to czêoeæ posiad³ooeci by³a we w³adaniu Jana Unis³awskiego, przechodz¹c w póYniejszym okresie w posiadanie innych rodów (m.in.: Westerskich, G³owiñskich, Cerkwickich, ¯ychliñskich, Mycielskich, Gajewskich, Radoliñskich). Od 1865 r. do II wojny oewiatowej w³aoecicielami Borzêci- Ryc. 2. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach (oprac. na podstawie KO£ATY 2000) 1 ­ pa³ac, 2 ­ kooeció³, 3 ­ staw Fig. 2. The palace-park complex in Borzêciczki (prepared on the basis on KO£ATA 2000) 1 ­ palace, 2 ­ church, 3 ­ pond czek byli Solbergowie, natomiast obecnie zespo³em pa³acowo-parkowym administruje Pañstwowy Zak³ad Wychowawczy dla Dzieci Upooeledzonych (KO£ATA 2000). Pierwotne za³o¿enie parku datuje siê na XVIII stulecie, na co wskazuje wiek niektórych drzew oraz informacje w pisanych materia³ach archiwalnych. Powierzchnia zespo³u pa³acowo-parkowego zajmuje 19,5 ha. Uk³ad kompozycyjny za³o¿enia, który nie uleg³ zmianom w ostatnim stuleciu, dzieli siê na dwie g³ówne czêoeci: zachodni¹, gdzie dominuje zabudowa, oraz wschodni¹, gdzie przewa¿a drzewostan (ryc. 2). Centraln¹ czêoeæ parku stanowi budynek pa³acowy, który zosta³ zbudowany oko³o 1870 r. na fundamencie dawnego zamku, a przebudowany przez Stolberga w 1898 r. (dodano wówczas m.in. wie¿ê w po³udniowej elewacji budyn- ku). Budynek ten zachowa³ siê do dnia dzisiejszego w bardzo dobrym stanie. Od jego frontu wschodniego (fot. 5) przebiega ooe widokowa wzd³u¿ polany trawiastej, otoczonej starodrzewem, zakoñczonej stawem. Na przed³u¿eniu osi d³ugiej pa³acu w kierunku po³udniowym znajduje siê tzw. staw po³udniowy (fot. 6), s¹siaduj¹cy z dawnym domem ogrodnika. W pobli¿u pa³acu zlokalizowano zespó³ zabudowañ zarz¹dcy maj¹tku (obecnie szko³a podstawowa) i s³u¿by wraz z zabudowaniami gospodarczymi, które zosta³y zaadoptowane na cele mieszkaniowe (fot. 7). W sk³ad go wchodzi równie¿ zabytkowy kooeció³ z 1600 r., do którego od szosy prowadzi aleja kasztanowa pochodz¹ca z czasów panowania Radoliñskich. Co prawda dziedziniec kooecielny wraz z alej¹ s¹ ogrodzone od pa³acu, ale jed- Fot. 5. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ elewacja frontowa. Fot. I. Markuszewska Phot. 5. The palace-park complex in Borzêciczki ­ the front elevation. Phot. by I. Markuszewska Fot. 6. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ staw po³udniowy. Fot. I. Markuszewska Phot. 6. The palace-park complex in Borzêciczki ­ the south pond. Phot. by I. Markuszewska Fot. 7. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ dawne zabudowania gospodarcze. Fot. I. Markuszewska Phot. 7. The palace-park complex in Borzêciczki ­ former farm buildings. Phot. by I. Markuszewska Fot. 8. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ boisko sportowe. Fot. I. Markuszewska Phot. 8. The palace-park complex in Borzêciczki ­ the sports field. Phot. by I. Markuszewska noczeoenie stanowi¹ ca³ooeæ zespo³u pa³acowego. W po³udniowo-zachodniej czêoeci kompleksu znajduje siê znacznej powierzchni teren trawiasty, otoczony drzewostanem lioeciastym, wykorzystywany rekreacyjnie jako boisko (fot. 8), dawniej bêd¹cy wybiegiem dla koni. Wed³ug dokumentacji ewidencyjnej sporz¹dzonej przez rzeczoznawców SITR sk³ad gatunkowy rooelin drzewiastych budowany jest przez: jesion wynios³y (20% ogólnej liczby drzew), klon pospolity (ok. 12%), grab pospolity (ok. 12%), lipê drobnolistn¹ (ok. 7%) oraz oewierk pospolity (ok. 7%). Pomimo zaawansowanego wieku drzew (wiele z nich mieoeci siê w przedziale wiekowym od 60 do 200 lat), stan zdrowotny ogólnie okreoela siê jako dobry. Park przecinaj¹ dwie drogi prowadz¹ce o uk³adzie po³udnikowym i równole¿nikowym. Ponadto, we wschodniej, drzewostanowej czêoeci parku wy- ró¿nia siê aleja obwodnicowa oraz ca³y system dró¿ek, który wraz z drzewostanem oewiadczy o dobrym zachowaniu uk³adu kompozycyjnego parku. WNIOSKI Z znalizy aktualnego stanu zespo³ów pa³acowo-parkowych wynika, ¿e zdecydowana wiêkszooeæ badanych obiektów jest zaniedbana, zarówno jeoeli chodzi o stan elementów architektonicznych, jak i towarzysz¹cej im zieleni urz¹dzonej. Niepielêgnowane za³o¿enia parkowe przesta³y pe³niæ swoje funkcje, poniewa¿ sukcesja zatar³a oelady dawnego uk³adu kompozycyjnego. Zaniedbane parki stwarzaj¹ warunki do dalszej degradacji antropogenicznej, której przyk³adem mo¿e byæ usuwanie drzew, przyczyniaj¹ce siê do przerzedzania drzewostanu lub usuniê- cia podszytu. Staj¹ siê one równie¿ miejscem nielegalnego deponowania odpadów komunalnych, porolnych i przemys³owych. W zwi¹zku z powy¿szym badane nale¿a³oby poddaæ kompleksowej rewaloryzacji i pracom konserwatorskim, a przynajmniej prowadziæ systematyczne prace remontowe, porz¹dkowe i pielêgnacyjne, co pozwoli³oby przywróciæ tym miejscom dawne wartooeci przyrodniczo-kulturowe. Niestety, w praktyce wymóg opieki konserwatorskiej jest egzekwowany tylko wtedy, kiedy ca³ooeæ go stanowi w³asnooeæ prywatn¹. Poza tym, postêpuj¹ca degradacja tych elementów morfologicznych krajobrazu wiejskiego wynika z braku uwzglêdnienia historycznych za³o¿eñ w planach zagospodarowania przestrzennego. Uwzglêdnienie wiejskich zespo³ów pa³acowo-parkowych w takich dokumentach mog³oby zapobiec dalszemu rozwojowi negaRecenzent: prof. zw. dr hab. Leon Kozacki tywnych przekszta³ceñ oraz zmianom dotychczasowego u¿ytkowania terenu, co ograniczy³oby w przysz³ooeci zjawiska uci¹¿liwe i potencjalne zagro¿enia. LITERATURA FIJA£KOWSKI D., KSENIAK M., 1982: Parki wiejskie Lubelszczyzny: stan, ochrona i rewaloryzacja biocenotyczna. PWN, Warszawa. GRABARKIEWICZ A., P¥GOWSKA E., 2002: Rola parków wiejskich w kszta³towaniu bioró¿norodnooeci krajobrazu. Ochr. Rooel., nr 46, z. 3. KO£ATA A., 2000: Parki podworskie w krajobrazie powiatu krotoszyñskiego. Archi. Inst. Geogr. Fiz. i Kszta³towania OErodowiska Przyr. UAM, Poznañ. Rozporz¹dzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony OErodowiska z 5 wrzeoenia 1980 r. w sprawie uznania terenów zadrzewionych na obszarach wsi za parki wiejskie, ochrony tych parków i zarz¹dzania nimi, Dz.U. nr 21, poz. 80. WALIGÓRA J., 1992: Ratujmy parki wiejskie. PWRiL, Poznañ. Instytut Geografii Fizycznej i Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego Zak³ad Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego i Fotointerpretacji Wydzia³ Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu THE PALACE-PARK COMPLEXES OF KROTOSZYN AND KO MIN WIELKOPOLSKI ENVIRONS ­ THE ANALYSIS OF SELECTED EXAMPLES Summary The aim of this paper was the analysis of palace-park complexes in the rural landscape of Krotoszyn and KoYmin Wielkopolski environs in the southern part of Wielkopolska region. Particular attention was paid to the morphological condition of these objects and the archival as well as contemporary maps and aerial photographs were used. Natural and landscape analysis, which was supplemented with photographic documentation, was also made. Over 20 palace-park complexes, in a various state of preservation, have been studied. These objects are steadily dispersed in the area of interest as a result of the historical tendency to for locate country estates (a stately home and a park) practically in every village. In the consideration of the study area, only a few palace-park complexes were more than 10 ha in area and the biggest ones were Smolice and Borzêciczki. From among the group of studied palace-park complexes, five have been put in the national register of monuments: Baszków (no 457/A), Borzêciczki (no 417/A), Dêbiogóra (no 689/A), Lipowiec (no 418/A) and Smolice (no 180/80P). Most of the analysed complexes were founded in the 19th century, but the oldest ones had already existed in the 17th. After the Second tural landscape, are protected as natural landscape complexes. The study of the current condition of the palace-park complexes shows that most of the analysed objects are in bad state, including the architectural elements of the buildings and the surrounding green areas. Unfortunately, the process of destruction of some of them is very advanced, some are completely destroyed. Consequently, it is getting really important to direct attention to these elements of rural landscape. They should be revitalised in order to bring them back to their splendor bygone days. Besides, the negligence of these rural landscape elements is a consequence of not taking historical complexes into consideration in spatial plans. For this reason, including them in this kind of documents could prevent them from undesirable modifications. World War, all private land property was nationalised and managed by State Farms or Collective Farms. Recently, a couple of complexes have been taken over by private owners. Usually, palace buildings were transformed into public utility buildings like schools, nurseryschools, boarding-schools, educational centers or living quarters. Unfortunately, in this new situation, less attention was paid to park complexes which were gradually neglected. The complexes in Smolice and Borzêciczki are really valuable because of their landscape composition. For that reason they have had been studied very thoroughly. They are the examples of complexes that have been preserved in best condition keeping in the studied region. It concerns both their architectural (a palace-church building) and the natural value (a park). Moreover, the palace and the park in Smolice, owing to the aesthetic values of cul- http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodnia de Gruyter

The Palace-Park Complexes of Krotoszyn and Koźmin Wielkopolski Environs - The Analysis of Selected Examples

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/the-palace-park-complexes-of-krotoszyn-and-ko-min-wielkopolski-5bplt1sgXG

References

References for this paper are not available at this time. We will be adding them shortly, thank you for your patience.

Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2008 by the
ISSN
2081-6014
DOI
10.2478/v10116-009-0011-3
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10116-009-0011-3 BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSK¥ ZACHODNI¥ Seria A ­ Geografia Fizyczna, Tom 59: 133­144 2008 ZA£O¯ENIA PA£ACOWO-PARKOWE OKOLIC KROTOSZYNA I KO MINA WIELKOPOLSKIEGO ­ ANALIZA WYBRANYCH PRZYK£ADÓW ZARYS TREOECI Artyku³ dotyczy stanu zagospodarowania wybranych za³o¿eñ pa³acowo-parkowych okolic Krotoszyna oraz KoYmina Wlkp. (po³udniowy fragment województwa wielkopolskiego). Dok³adnej analizie zosta³y poddane dwa obiekty znajduj¹ce siê w Smolicach i Borzêciczkach. Prace kameralne obejmowa³y analizê dawnych i wspó³czesnych materia³ów kartograficznych i fotolotniczych, natomiast rozpoznanie aktualnego stanu zagospodarowania zespo³ów pa³acowo-parkowych przeprowadzono podczas inwentaryzacji terenowej, której uzupe³nieniem jest wykonana dokumentacja fotograficzna. WPROWADZENIE W krajobrazie obszarów wiejskich nierzadko spotyka siê zabudowê pa³acu oraz towarzysz¹ce jemu skupienia starej zieleni parkowej lub ogrodowej. Obiekty te s¹ reliktami dawnych zespo³ów pa³acowo-parkowych, bo do czasów wspó³czesnych niejednokrotnie zachowa³y siê w szcz¹tkowej postaci, bêd¹c jednoczeoenie przyk³adem zapomnianej sztuki ogrodniczej i architektonicznej. Jak zaznacza WALIGÓRA (1992), wybór miejsca dla za³o¿eñ pa³acowo-parkowych nigdy nie by³ przypadkowy, poniewa¿ w wiêkszooeci by³y one uprzywilejowane pod wzglêdem mikroklimatu, urodzajnooeci gleb i walorów wizualnych. Obecnie bardzo czêsto parki s¹ jedynym zwartym skupieniem drzew w otwartym i monotonnym krajobrazie rolniczym i dlatego ich rola jest tak istotna. Wp³ywaj¹ one korzystnie na ró¿norodnooeæ krajobrazow¹, pe³ni¹c ponadto funkcje estetyczne i rekreacyjne (GRABARKIEWICZ, P¥GOWSKA 2002). Przypa³acowe parki wiejskie obejmuj¹ wy- sok¹ zieleñ za³o¿on¹ przez by³ych w³aoecicieli ziemskich wokó³ pa³acu, a precyzyjniej pojêcie to zdefiniowano jako ,,po³o¿one na obszarze wsi tereny pokryte zespo³ami drzew i innej rooelinnooeci, ukszta³towane funkcjonalnie i plastycznie na ogród maj¹cy wartooeæ historyczn¹, przestrzenno-plastyczn¹ lub przyrodnicz¹ i tworz¹ce kompozycjê rooelinnooeci, rzeYby terenu, wody i elementów architektonicznych" (Rozporz¹dzenie Ministra Administracji Terenowej i Ochrony OErodowiska 1980). Za³o¿enie pa³acowo-parkowe, oprócz pa³acu z otaczaj¹cym go parkiem, tworz¹ aleje dojazdowe oraz budynki gospodarcze i inwentarskie, budynki czeladzi dworskiej, a tak¿e stawy, fontanny i rzeYby ogrodowe (FIJA£KOWSKI, KSENIAK 1982). CEL PRACY, METODY BADAÑ Celem pracy by³ opis stanu wybranych za³o¿eñ pa³acowo-parkowych, znajduj¹cych siê na terenie wsi okolic Kroto- szyna i KoYmina Wlkp. Szczególn¹ uwagê zwrócono na zachowanie uk³adu historycznego badanych obiektów. Prace kameralne obejmowa³y analizê dawnych i wspó³czesnych materia³ów kartograficznych i fotolotniczych. Rozpoznanie aktualnego stanu zagospodarowania zespo³ów pa³acowo-parkowych przeprowadzono podczas inwentaryzacji terenowej, której uzupe³nieniem jest dokumentacja fotograficzna. STAN ZAGOSPODAROWANIA ZA£O¯EÑ PA£ACOWO-PARKOWYCH NA BADANYM TERENIE Powstanie parków i ogrodów wiejskich w okolicach Krotoszyna i KoYmina Wlkp. by³o oecioele zwi¹zane z obecnooeci¹ zabudowañ pa³acowych, bêd¹cych dawniej maj¹tkami ziemskimi. Przewa¿aj¹ca liczba badanych zespo³ów pa³acowo-parkowych powsta³a w XIX w., ale najstarsze za³o¿ono ju¿ w XVII stuleciu. Obiekty te od momentu powstania wielokrotnie zmienia³y swoich w³aoecicieli, co by³o wynikiem sprzeda¿y maj¹tku, jego zapisu lub dziedziczenia (KO£ATA 2000). Od 1945 r. zespo³y pa³acowo-parkowe sta³y siê w³asnooeci¹ skarbu pañstwa, a wiêkszooeæ maj¹tków by³a zarz¹dzana przez Pañstwowe Gospodarstwa Rolne lub Rolnicze Spó³dzielnie Produkcyjne. Zabudowania pa³acowe przekszta³cono w obiekty u¿ytecznooeci publicznej: szko³y, przedszkola, ooerodki wychowawcze, internaty, domy pomocy spo³ecznej oraz mieszkania prywatne. Kilka zespo³ów pa³acowo-parkowych wesz³o w posiadanie osób prywatnych. Analiz¹ objêtych zosta³o ponad 20 za³o¿eñ pa³acowo-parkowych. Obiekty te rozmieszczone s¹ w miarê równomiernie na badanym obszarze, a wynika to st¹d, i¿ dawniej maj¹tki ziemskie zak³adano w niemal¿e ka¿dej miejscowooeci wiejskiej. Ze wzglêdu na zajmowan¹ po- wierzchniê zaledwie kilka zespo³ów przekracza 10 ha, a do najwiêkszych zalicza siê za³o¿enia w Smolicach i Borzêciczkach. Spooeród analizowanych za³o¿eñ pa³acowo-parkowych do krajowego rejestru zabytków wpisano piêæ obiektów znajduj¹cych siê w: Baszkowie (nr 457/A), Borzêciczkach (nr 417/A), Dêbiogórze (nr 689/A), Lipowcu (nr 418/A) i Smolicach (nr 180/80P). Bior¹c pod uwagê stopieñ zachowania uk³adu kompozycyjnego parku oraz stan techniczny zabudowy pa³acowej, badane obiekty mo¿na podzieliæ na trzy grupy. Do pierwszej z nich zaliczono zadbane , odznaczaj¹ce siê wybitnymi walorami architektonicznymi oraz dobrze zachowanym uk³adem kompozycyjnym parku. W grupie tej znalaz³y siê miêdzy innymi pa³ace i parki w Psim Polu i Dêbiogórze, wykupione w latach 90. ubieg³ego wieku przez prywatnych w³aoecicieli, którzy przywrócili oewietnooeæ tym za³o¿eniom. Ponadto, w bardzo dobrym stanie s¹ za³o¿enia w: Baszkowie (dom pomocy spo³ecznej), Smolicach (Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Rooelin), Borzêciczkach (zak³ad wychowawczy), Konarzewie (dom opieki spo³ecznej) i Lipowcu (szko³a). Kolejn¹ grupê stanowi¹ te za³o¿enia, w których w dobrym stanie znajduje siê pa³ac zaadoptowany na mieszkania, natomiast drzewostan parku albo zosta³ przerzedzony, albo ca³kowicie usuniêty. Dotyczy to zespo³ów w: Benicach, Wielowsi, Ska³owie, Wrotkowie i Mokronosie (tu dodatkowo rozebrano fragment pa³acu). W tej grupie znajduj¹ siê równie¿ zarz¹dzane przez Rolnicze Spó³dzielnie Produkcyjne w: Ustkowie, Wronowie, Czarnym Sadzie, Nowej Wsi oraz Pañstwowe Gospodarstwa Rolne w Staniewie i Orli. W zabudowie pa³acowej znajduj¹ siê pomieszczenia biurowe i mieszkania prywatne. Zaniedbania okresu powojennego by³y przyczyn¹ postêpuj¹cej degradacji za³o¿eñ parkowych w: Gooeciejewie, Kuklinowie, Starymgrodzie i Serafinowie, które stanowi¹ kolejn¹ grupê. W dwóch pierwszych miejscowooeciach zabudowania pa³acowe zosta³y rozebrane, natomiast zaadoptowane na mieszkania pa³ace w Serafinowie i Starymgrodzie, praktycznie nigdy nie by³y remontowane, obecnie nie nadaj¹ siê do u¿ytku. Poni¿ej przedstawiono opis aktualnego stanu dwóch za³o¿eñ pa³acowo-parkowych znajduj¹cych siê w Smolicach i Borzêciczkach. Obiekty te stanowi¹ cenne pod wzglêdem kompozycyjnym uk³ady krajobrazowe w skali ca³ego regionu. S¹ one tak¿e przyk³adem jednych z najlepiej zachowanych za³o¿eñ na badanym terenie, zarówno pod wzglêdem walorów architektonicznych (zabudowa pa³acowa i kooecielna), jak równie¿ walorów przyrodniczych i kompozycyjnych samego parku, tworz¹c ³¹czniki i wêz³y ekologiczne w strukturze krajobrazu rolniczego. Ze wzglêdu na walory widokowe i estetyczne krajobrazu kulturowego, jaki prezentuje za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach, objêto je ochron¹ jako zespó³ przyrodniczo-krajobrazowy. ANALIZA STRUKTURY MORFOLOGICZNO-PRZESTRZENNEJ ZA£O¯ENIA PA£ACOWO-PARKOWEGO W SMOLICACH Za³o¿one w 1233 r. Smolice przez d³ugi czas by³y w³asnooeci¹ Kooecio³a, w póYniejszym okresie zaoe sta³y siê siedzib¹ wielu rodów, miêdzy innymi: Smolickich, Siedleckich, Siewierskich, Rogaliñskich, Umiñskich i Miel¿yñskich. Ostatnimi w³aoecicielami byli Samson Woller z Bunzland, a nastêpnie jego córka Helena von Zieten (KO£ATA 2000). Po II wojnie oewiatowej maj¹tek przejê³y Pañstwowe Nieruchomooeci Ziemskie, a obecnie jest on zarz¹dzany przez Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Rooelin. Park pa³acowy (ryc. 1), obejmuj¹cy powierzchniê 18,15 ha, zosta³ za³o¿ony przez Umiñskich w I po³owie XVIII w. Obecnie do najbardziej rozpowszechnionych tu gatunków drzew zaliczono: lipê drobnolistn¹ (ok. 13% ogólnej liczby drzew), olszê czarn¹ (ok. 11,5%), klon polny (ok. 7,5%) i klon pospolity (ok. 8,6%) (KO£ATA 2000). Drzewa stanowi¹ce zasadniczy drzewostan parkowy ocenia siê na 100­120 lat, choæ zdarzaj¹ siê i starsze, których wiek przekracza 200 lat. W pó³nocno-zachodniej czêoeci parku znajduje siê neobarokowy pa³ac za³o¿ony na planie litery ,,L", który zosta³ wzniesiony w 1910 r. na miejscu dawnej rezydencji, w póYniejszych latach by³ wielokrotnie przebudowywany. Elewacja wschodnia (frontowa) (fot. 1) oraz po³udniowo-zachodnia na osi posiadaj¹ wydatny ryzalit z barokowym szczytem oraz przyziemnymi portykami. W czêoeci po³udniowo-wschodniej pa³acu znajduje siê kwadratowa wie¿a o bogatych podzia³kach. W s¹siedztwie pa³acu zosta³ wydzielony plac kooecielny ogrodzony murem, z wbudowanym w jego oerodku kooecio³em (fot. 2). Park w Smolicach sk³ada siê z czterech ró¿ni¹cych siê od siebie czêoeci: ogrodowej, krajobrazowej, trawiastej i placu kooecielnego. Czêoeæ ogrodowa (kwatera I) sk³ada siê z terasu górnego z pa³acem i fontann¹ w kszta³cie czterolioecia (fot. 3) oraz terasu dolnego z basenem k¹pielowym. Elementy te s¹ umieszczone na osi widokowej, stanowi¹cej zarazem ooe symetrii tej czêoeci parku. Ca³a powierzchnia kwatery pociêta jest sieci¹ dró¿ek na mniejsze obszary, które podkreoela ¿ywop³ot grabowy. Najwiêkszy obszar parku zajmuje kwatera II ­ krajobrazowa, do której zaliczono powierzchnie trawiaste w po³¹czeniu z rooelinnooeci¹ drzewiast¹ oraz sieci¹ kana³ów i stawów. Wzd³u¿ Ryc. 1. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach (oprac. na podstawie KO£ATY 2000) 1 ­ pa³ac, 2 ­ kooeció³, 3 ­ staw, I, II, III, IV ­ kwatera Fig. 1. The palace-park complex in Smolice (prepared on the basis on KO£ATA 2000) Fot. 1. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ elewacja wschodnia. Fot. I. Markuszewska Phot. 1. The palace-park complex in Smolice ­ the east elevation. Phot. by I. Markuszewska Fot. 2. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ kooeció³. Fot. I. Markuszewska Phot. 2. The palace-park complex in Smolice ­ the church. Phot. by I. Markuszewska tych powierzchni biegn¹ dwie osie widokowe, a na ich obrze¿ach rosn¹ pojedyncze okaza³e jesiony i platany oraz starodrzew lipowy z domieszk¹ jesionów, kasztanowców i robinii. Na po³ud- niowym skraju parku wystêpuje najwiêksza powierzchnia trawiasta, od po³udnia otoczona porastaj¹cymi nad rowem wierzbami, topolami i dêbem szypu³kowym (fot. 4). Kwatera III zajmuje pó³nocno- Fot. 3. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ teras górny z fontann¹. Fot. I. Markuszewska Phot. 3. The palace-park complex in Smolice ­ the upper terrace with a fountain. Phot. by I. Markuszewska Fot. 4. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Smolicach ­ fragment kwatery krajobrazowej. Fot. I. Markuszewska Phot. 4. The palace-park complex in Smolice ­ a fragment of the landscape park section. Phot. by I. Markuszewska -zachodni¹, nieznaczn¹ powierzchniê parku, gdzie wystêpuj¹ iglaki (m.in. daglezje i oewierk k³uj¹cy). Plac kooecielny (kwatera IV) uk³adem rooelinnooeci przypomina kwaterê ogrodow¹, a wystêpuj¹ tu g³ównie rooeliny krzewiaste tworz¹ce ¿ywop³oty ligustrowe i oenieguliczkowe oraz regularnych kszta³tów kêpy tawu³y i ¿ywotnika wschodniego. Uk³ad zabytkowy zespo³u pa³acowo-parkowego w Smolicach w ostatnim stuleciu nie uleg³ znacz¹cym przekszta³ceniom, jedynie w czêoeci pó³nocnej nast¹pi³y drobne zmiany, zwi¹zane z rozbudow¹ pa³acu i przeniesieniem kooecio³a w pó³nocny fragment za³o¿enia. Ponadto, w 1910 r. w s¹siedztwie kooecio³a postawiono budynek zarz¹dcy i s³u¿by oraz pomieszczenie na opa³. Natomiast po II wojnie oewiatowej w pó³nocno-zachodnim sektorze parku wznie- siono budynek-laboratorium, blok mieszkalny i gara¿e, jednak ze wzglêdu na istotne ró¿nice architektoniczne zabudowa ta nie wkomponowuje siê w ca³ooeæ za³o¿enia pa³acowo-kooecielnego. ANALIZA STRUKTURY MORFOLOGICZNO-PRZESTRZENNEJ ZA£O¯ENIA PA£ACOWO-PARKOWEGO W BORZÊCICZKACH Pierwsze wzmianki o Borzêciczkach pochodz¹ z 1466 r., kiedy to czêoeæ posiad³ooeci by³a we w³adaniu Jana Unis³awskiego, przechodz¹c w póYniejszym okresie w posiadanie innych rodów (m.in.: Westerskich, G³owiñskich, Cerkwickich, ¯ychliñskich, Mycielskich, Gajewskich, Radoliñskich). Od 1865 r. do II wojny oewiatowej w³aoecicielami Borzêci- Ryc. 2. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach (oprac. na podstawie KO£ATY 2000) 1 ­ pa³ac, 2 ­ kooeció³, 3 ­ staw Fig. 2. The palace-park complex in Borzêciczki (prepared on the basis on KO£ATA 2000) 1 ­ palace, 2 ­ church, 3 ­ pond czek byli Solbergowie, natomiast obecnie zespo³em pa³acowo-parkowym administruje Pañstwowy Zak³ad Wychowawczy dla Dzieci Upooeledzonych (KO£ATA 2000). Pierwotne za³o¿enie parku datuje siê na XVIII stulecie, na co wskazuje wiek niektórych drzew oraz informacje w pisanych materia³ach archiwalnych. Powierzchnia zespo³u pa³acowo-parkowego zajmuje 19,5 ha. Uk³ad kompozycyjny za³o¿enia, który nie uleg³ zmianom w ostatnim stuleciu, dzieli siê na dwie g³ówne czêoeci: zachodni¹, gdzie dominuje zabudowa, oraz wschodni¹, gdzie przewa¿a drzewostan (ryc. 2). Centraln¹ czêoeæ parku stanowi budynek pa³acowy, który zosta³ zbudowany oko³o 1870 r. na fundamencie dawnego zamku, a przebudowany przez Stolberga w 1898 r. (dodano wówczas m.in. wie¿ê w po³udniowej elewacji budyn- ku). Budynek ten zachowa³ siê do dnia dzisiejszego w bardzo dobrym stanie. Od jego frontu wschodniego (fot. 5) przebiega ooe widokowa wzd³u¿ polany trawiastej, otoczonej starodrzewem, zakoñczonej stawem. Na przed³u¿eniu osi d³ugiej pa³acu w kierunku po³udniowym znajduje siê tzw. staw po³udniowy (fot. 6), s¹siaduj¹cy z dawnym domem ogrodnika. W pobli¿u pa³acu zlokalizowano zespó³ zabudowañ zarz¹dcy maj¹tku (obecnie szko³a podstawowa) i s³u¿by wraz z zabudowaniami gospodarczymi, które zosta³y zaadoptowane na cele mieszkaniowe (fot. 7). W sk³ad go wchodzi równie¿ zabytkowy kooeció³ z 1600 r., do którego od szosy prowadzi aleja kasztanowa pochodz¹ca z czasów panowania Radoliñskich. Co prawda dziedziniec kooecielny wraz z alej¹ s¹ ogrodzone od pa³acu, ale jed- Fot. 5. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ elewacja frontowa. Fot. I. Markuszewska Phot. 5. The palace-park complex in Borzêciczki ­ the front elevation. Phot. by I. Markuszewska Fot. 6. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ staw po³udniowy. Fot. I. Markuszewska Phot. 6. The palace-park complex in Borzêciczki ­ the south pond. Phot. by I. Markuszewska Fot. 7. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ dawne zabudowania gospodarcze. Fot. I. Markuszewska Phot. 7. The palace-park complex in Borzêciczki ­ former farm buildings. Phot. by I. Markuszewska Fot. 8. Za³o¿enie pa³acowo-parkowe w Borzêciczkach ­ boisko sportowe. Fot. I. Markuszewska Phot. 8. The palace-park complex in Borzêciczki ­ the sports field. Phot. by I. Markuszewska noczeoenie stanowi¹ ca³ooeæ zespo³u pa³acowego. W po³udniowo-zachodniej czêoeci kompleksu znajduje siê znacznej powierzchni teren trawiasty, otoczony drzewostanem lioeciastym, wykorzystywany rekreacyjnie jako boisko (fot. 8), dawniej bêd¹cy wybiegiem dla koni. Wed³ug dokumentacji ewidencyjnej sporz¹dzonej przez rzeczoznawców SITR sk³ad gatunkowy rooelin drzewiastych budowany jest przez: jesion wynios³y (20% ogólnej liczby drzew), klon pospolity (ok. 12%), grab pospolity (ok. 12%), lipê drobnolistn¹ (ok. 7%) oraz oewierk pospolity (ok. 7%). Pomimo zaawansowanego wieku drzew (wiele z nich mieoeci siê w przedziale wiekowym od 60 do 200 lat), stan zdrowotny ogólnie okreoela siê jako dobry. Park przecinaj¹ dwie drogi prowadz¹ce o uk³adzie po³udnikowym i równole¿nikowym. Ponadto, we wschodniej, drzewostanowej czêoeci parku wy- ró¿nia siê aleja obwodnicowa oraz ca³y system dró¿ek, który wraz z drzewostanem oewiadczy o dobrym zachowaniu uk³adu kompozycyjnego parku. WNIOSKI Z znalizy aktualnego stanu zespo³ów pa³acowo-parkowych wynika, ¿e zdecydowana wiêkszooeæ badanych obiektów jest zaniedbana, zarówno jeoeli chodzi o stan elementów architektonicznych, jak i towarzysz¹cej im zieleni urz¹dzonej. Niepielêgnowane za³o¿enia parkowe przesta³y pe³niæ swoje funkcje, poniewa¿ sukcesja zatar³a oelady dawnego uk³adu kompozycyjnego. Zaniedbane parki stwarzaj¹ warunki do dalszej degradacji antropogenicznej, której przyk³adem mo¿e byæ usuwanie drzew, przyczyniaj¹ce siê do przerzedzania drzewostanu lub usuniê- cia podszytu. Staj¹ siê one równie¿ miejscem nielegalnego deponowania odpadów komunalnych, porolnych i przemys³owych. W zwi¹zku z powy¿szym badane nale¿a³oby poddaæ kompleksowej rewaloryzacji i pracom konserwatorskim, a przynajmniej prowadziæ systematyczne prace remontowe, porz¹dkowe i pielêgnacyjne, co pozwoli³oby przywróciæ tym miejscom dawne wartooeci przyrodniczo-kulturowe. Niestety, w praktyce wymóg opieki konserwatorskiej jest egzekwowany tylko wtedy, kiedy ca³ooeæ go stanowi w³asnooeæ prywatn¹. Poza tym, postêpuj¹ca degradacja tych elementów morfologicznych krajobrazu wiejskiego wynika z braku uwzglêdnienia historycznych za³o¿eñ w planach zagospodarowania przestrzennego. Uwzglêdnienie wiejskich zespo³ów pa³acowo-parkowych w takich dokumentach mog³oby zapobiec dalszemu rozwojowi negaRecenzent: prof. zw. dr hab. Leon Kozacki tywnych przekszta³ceñ oraz zmianom dotychczasowego u¿ytkowania terenu, co ograniczy³oby w przysz³ooeci zjawiska uci¹¿liwe i potencjalne zagro¿enia. LITERATURA FIJA£KOWSKI D., KSENIAK M., 1982: Parki wiejskie Lubelszczyzny: stan, ochrona i rewaloryzacja biocenotyczna. PWN, Warszawa. GRABARKIEWICZ A., P¥GOWSKA E., 2002: Rola parków wiejskich w kszta³towaniu bioró¿norodnooeci krajobrazu. Ochr. Rooel., nr 46, z. 3. KO£ATA A., 2000: Parki podworskie w krajobrazie powiatu krotoszyñskiego. Archi. Inst. Geogr. Fiz. i Kszta³towania OErodowiska Przyr. UAM, Poznañ. Rozporz¹dzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony OErodowiska z 5 wrzeoenia 1980 r. w sprawie uznania terenów zadrzewionych na obszarach wsi za parki wiejskie, ochrony tych parków i zarz¹dzania nimi, Dz.U. nr 21, poz. 80. WALIGÓRA J., 1992: Ratujmy parki wiejskie. PWRiL, Poznañ. Instytut Geografii Fizycznej i Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego Zak³ad Kszta³towania OErodowiska Przyrodniczego i Fotointerpretacji Wydzia³ Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu THE PALACE-PARK COMPLEXES OF KROTOSZYN AND KO MIN WIELKOPOLSKI ENVIRONS ­ THE ANALYSIS OF SELECTED EXAMPLES Summary The aim of this paper was the analysis of palace-park complexes in the rural landscape of Krotoszyn and KoYmin Wielkopolski environs in the southern part of Wielkopolska region. Particular attention was paid to the morphological condition of these objects and the archival as well as contemporary maps and aerial photographs were used. Natural and landscape analysis, which was supplemented with photographic documentation, was also made. Over 20 palace-park complexes, in a various state of preservation, have been studied. These objects are steadily dispersed in the area of interest as a result of the historical tendency to for locate country estates (a stately home and a park) practically in every village. In the consideration of the study area, only a few palace-park complexes were more than 10 ha in area and the biggest ones were Smolice and Borzêciczki. From among the group of studied palace-park complexes, five have been put in the national register of monuments: Baszków (no 457/A), Borzêciczki (no 417/A), Dêbiogóra (no 689/A), Lipowiec (no 418/A) and Smolice (no 180/80P). Most of the analysed complexes were founded in the 19th century, but the oldest ones had already existed in the 17th. After the Second tural landscape, are protected as natural landscape complexes. The study of the current condition of the palace-park complexes shows that most of the analysed objects are in bad state, including the architectural elements of the buildings and the surrounding green areas. Unfortunately, the process of destruction of some of them is very advanced, some are completely destroyed. Consequently, it is getting really important to direct attention to these elements of rural landscape. They should be revitalised in order to bring them back to their splendor bygone days. Besides, the negligence of these rural landscape elements is a consequence of not taking historical complexes into consideration in spatial plans. For this reason, including them in this kind of documents could prevent them from undesirable modifications. World War, all private land property was nationalised and managed by State Farms or Collective Farms. Recently, a couple of complexes have been taken over by private owners. Usually, palace buildings were transformed into public utility buildings like schools, nurseryschools, boarding-schools, educational centers or living quarters. Unfortunately, in this new situation, less attention was paid to park complexes which were gradually neglected. The complexes in Smolice and Borzêciczki are really valuable because of their landscape composition. For that reason they have had been studied very thoroughly. They are the examples of complexes that have been preserved in best condition keeping in the studied region. It concerns both their architectural (a palace-church building) and the natural value (a park). Moreover, the palace and the park in Smolice, owing to the aesthetic values of cul-

Journal

Badania Fizjograficzne nad Polska Zachodniade Gruyter

Published: Jan 1, 2008

There are no references for this article.